سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 338

یک امری از مقولۀ معنا به ذهن انسان متبادر می شود؟

مرحوم شیخ(ره) معتقد هستند و حق هم همین است که متبادر از لفظ بیع یک امری از مقولۀ معناست، همان طور که متبادر از کلمۀ انسان یک ماهیّت است و یک معناست؛ متبادر از لفظ بیع هم همین طور است، همان طوری که در باب عبادات آیا جای توهم این معنا هست که کسی عبادات را بگوید: معنایش از مقولۀ لفظ است؟ صلاه«لفظ حاکم عمّا هو من مقوله المعنی»، در باب بیع هم مسأله این طور است و علاوه این که لغت این طوری معنا کرده است.

مرحوم شیخ(ره) نقل می فرمایند که قیّومی در کتاب مصباح المنیر، که از متقن ترین کتابهای لغت عرب است، وقتی که بیع را معنا می کند، نمی گوید: «البیع هو عقد» نمی گوید: «البیع هو لفظ» می گوید: «البیع مبادله مال بمال» تبادل مالی به مال دیگر، جانشین کردن مالی را به مال دیگر، این مبادله یک امر معنوی است ولو اینکه سببش لفظ باشد، اما لفظ به عنوان سبب مطرح است، بیع که عبارت از لفظ و سبب نیست، بلکه بیع عبارت از آن مسبّب است که در تعبیر مصباح المنیر به عنوان «مبادله مال بمال» است و الاّ اگر بیع را می خواستند به عنوان لفظ معنا کنند، باید بفرمایند: «البیع هو قول بعت و اشتریت»، چیزی که از مقوله لفظ است به این صورت تفسیر شود البیع هو قول بعت و اشتریت» یا بگوید: «البیع هو عقد کذائی» که خود کلمۀ عقد دلالت بر یک امری می کند که از مقولۀ لفظ است، اما این تعبیرات در لسان مصباح المنیر نشده است، فرموده است: «البیع مبادله مال بمال» که این عبارت دیگری از تملیک و تملّک است، عبارت دیگر از نقل و انتقال است که نقل و انتقال از مقولۀ معناست.

لذا در این مرحلۀ از بحث ظاهر این است که عناوین و الفاظ معاملات اصلا به اسباب ارتباطی ندارند، بلکه برای مسبّبات وضع شده است و اگر برای مسبّبات وضع شده باشد دیگر از نزاع صحیحی و اعمّی خارج خواهد بود، یعنی در حقیقت دیگر ما نمی توانیم بگوییم: بیع صحیح و بیع فاسد، اگر هم چنین تعبیری بکنیم مجازا کلمۀ بیع را در سبب استعمال کرده ایم، آن وقت سبب، اتصاف به صحت و اتصاف به فساد می تواند داشته باشد، همان طوری که تقریب این جهت را مفصّل عرض کردیم. حالا اگر از این مرحله ما تنزّل بکنیم، معتقد می شویم که عناوین و الفاظ معاملات برای اسباب وضع شده است؛ برای آن چیزهایی که در آن صحت و فساد جریان دارد و می تواند اتصاف به صحت و فساد پیدا کند.

وضع الفاظ برای اعم در عبادات

اگر فرض کردیم که بیع برای آن وضع شده است، آیا در اینجا همان نظر مرحوم آخوند(ره) را باید اختیار بکنیم که بگوییم: بیع برای سبب صحیح وضع شده است، همان طور که ایشان اختیار