سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 361

سببیت و مسببیت نیست که پای تعدد وجود در کار باشد، لذا ایشان می فرماید: اگر باب معاملات را از دایرۀ اسباب و مسببات خارج کنیم و داخل در دایرۀ آلت و ذی الآله کنیم علی کلا القولین تمسک به «أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ» هیچ مانعی ندارد، برای این که چه ناظر به آلت باشد و چه به ذی الآله روی عدم تغایر وجود این«أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ» قابل استفاده است.

اشکالات استاد بر بیان محقق نائینی(ره)

بیان ایشان از دو نظر محل اشکال است؛ یعنی هر دو حرف ایشان به نظر ما ناتمام است: اما آن دلیلی که ایشان در بطلان سببیت و مسببیت اقامه کردند، فرمودند: اگر مسألۀ سببیت مطرح باشد باید هر کجا«بعت و اشتریت» باشد به دنبالش مسبّب که عبارت از ملکیت است، تحقق داشته باشد، حالا می خواهد این«بعت و اشتریت» در مقام مزاح باشد، در مقامی باشد که قصد انشاء نداشته باشد، باید در هر مقامی لفظ«بعت و اشتریت» سببیت برای ملکیت داشته باشد، در حالی که می بینیم این طور نیست که لفظ«بعت و اشتریت» مطلقا سببیت برای تملیک و تملک داشته باشد. این حرف واقعا از عجایب حرفهایی است که اگر جسارت نشود، انسان از یک طلبۀ مکاسب خوان هم انتظار ندارد که چنین حرفی را بزند، چرا؟ برای این که مسألۀ سببیت و مسببیت را کسانی که مطرح می کنند، اکثرا همین معنا را می گویند، آیا می گویند: اگر یک کسی در خواب«بعت» گفت، سببیت دارد. اگر«بعت» را در مقام اخبار گفت، «بعت» خبری داریم، شما خانۀ خودتان را فروختید فردا این جریان را برای رفیقتان نقل می کنید و می گویید: ای رفیق! من خانه ام را فروختم. اینها می گویند: این«بعت» خبری هم سببیت برای ملکیت دارد، آیا این هایی که مسألۀ سببیت و مسببیت را مطرح کردند، سبب را نفس «بعت» و اشتریت قرار دادند، «و لو کان فی مقام الاخبار»، «و لو کان فی حال النوم»، «و لو کان مع عدم قصد الانشاء و عدم اراده المعامله»؟ آیا می شود چنین حرفی را نسبت به اینها داد؟ یا این که اینها وقتی که«بعت و اشتریت» را سبب می دانند با یک قیدی سبب می دانند، «بعت و اشتریت» صادره در مقام انشاء«بعت و اشتریت» توأم مع قصد الانشاء و اراده التملیک و التملک، نه این که آمده باشند لفظ«بعت» را به منزلۀ نار تکوینی قرار داده باشند، هر کجا نار تکوینی هست به دنبالش احراق، هر کجا لفظ«بعت و اشتریت» هست به دنبالش ملکیت ولو اینکه این«بعت و اشتریت» در مقام اخبار واقع بشود، هست. آیا چنین احتمالی به این همه بزرگانی که مسأله سببیت و مسببیت را مطرح کردند، می تواند بزند؟ یا این که سببیت«بعت و اشتریت» در یک دائرۀ محدود است، با وجود یک قید و یک شرط است و آن«بعت» و«اشتریت» است که در مقام انشاء و توام با قصد تملیک و تملک واقع شده باشد. لذا این بیان ایشان برای ابطال سببیت و مسببیت به حسب ظاهر یک بیان جالب به نظر نمی رسد.