سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 370

داشته باشیم، این«احلّ اللّه النکاح» نکاحش را به معنای زوجیت؛ یعنی به معنی مسبّب می گیریم، آیا این«احلّ اللّه النکاح» موردی که ذکر زوج مقدم بر زوجه نشده را می گیرد یا نمی گیرد؟ شما کدام را می گویید؟ مسبّب که عبارت از زوجیت است را می گیرد یا نمی گیرد؟ اگر بگوید نمی گیرد، پس معنایش این است که«احلّ اللّه النکاح» نسبت به مسببات اطلاق ندارد، در حالی که اطلاقش را نسبت به مسببات که نمی توانید تردیدی در آن داشته باشید، اجمال و ابهامی در آن وجود ندارد، شرائط تمسک به اطلاق هم وجود دارد. وقتی که«احلّ اللّه النکاح» این زوجیت مسببۀ در این مورد شک شما را شامل شد لازمه اش این است که این عقد صحیح است غیر از این راه ندارد اصلا، یا نباید این مسبّب را بگیرد؟ یا اگر این مسبّب را گرفت نمی شود که بین سبب و مسبّب تفکیک کند. ما زوجیت را اینجا امضاء می کنیم، اما این عقدی هم که زوج در آن مقدّم بر زوجه نشده باشد بنظر ما سببیت ندارد آیا چنین چیزی می شود؟ یا اگر زوجیت را به لحاظ اطلاق شامل شد، این لا یکاد ینفک از این که سببیت را پذیرفته باشد.

لذا در تمامی موارد همین معنا ساری و جاری است که اول اطلاق را روی مسبّب پیاده می کنیم مسبّب عرفی هم تحقق دارد، سببیت عرفی هم است، منتها سببیت شرعی مشکوک است، با پیاده شدن اطلاق روی مسبّب عرفی، مسبّب شرعی می شود؛ مسبّب که شرعی شد، لازمه اش این است که سبب هم شرعیت پیدا کند و شما از راه تمسک به اطلاق دیگر شک در سببیت شرعیتان منتفی بشود و کنار گذاشته شود، این یک مطلب خیلی رو به راهی است و عرض کردم منشأء توهم مستشکل هم این است که ایشان خیال کرده که مسبّب واحد است؛ یعنی یک واحد شخصی است. ولی این واحد نوعی است، مصادیق متعدد دارد و«أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ» و«احلّ اللّه النکاح» همۀ مصادیقش را می گیرد و لازمه این که همه مصادیق را بگیرد، این است که اسباب هم در دایرۀ شرع وارد بشوند.

اشتراک لفظی و اقوال در مسأله

مسأله دیگر که مرحوم آخوند(ره) مطرح می کنند این است که آیا اشتراک لفظی - معنای اشتراک لفظی این است که لفظ واحد باشد ولکن معنا تعدد داشته باشد - یک لفظ است، لکن معنا متعدد؟ این اشتراک لفظی چه وضعی دارد؟ از نظر این که اقوال و آراء مختلفه ای در رابطۀ با اشتراک لفظی مطرح است. بعضی ها معتقدند که اشتراک لفظی ضروری الوجود است؛ یعنی حتما باید تحقق داشته باشد و چاره ای جز تحقق اشتراک لفظی وجود ندارد. در نقطۀ مقابل بعضی ها مدعی شده اند که اشتراک لفظی مستحیل است. منتها نه استحالۀ ذاتی مثل اجتماع نقیضین و اجتماع ضدین، بلکه استحالۀ وقوعی که معنای استحالۀ وقوعی این است که اگر اشتراک لفظی در خارج تحقق پیدا کند، توالی فاسده دارد. و یک مسائل فاسدی به دنبال او تحقق پیدا می کند، که وقوعش محال است و الاّ بذاته و