سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 375

تحقق پیدا کند.

وضع، مقدمۀ استعمال یا دارای اصالت

اگر بفرمایید: ما واضع را خدا فرض می کنیم همان طور که در مسألۀ واضع بحث بود که واضع چه کسی است؟ بعضی از بزرگان معتقد بودند که واضع خداوند تبارک و تعالی است، او که غیر متناهی است، چه مانعی دارد که اوضاع غیر متناهی از او تحقق پیدا کند؟ جواب می دهند: درست است که اوضاع غیر متناهیه اگر واضع خداوند باشد، هیچ مانعی ندارد تحقق پیدا کند، اما یک اشکال دیگری مطرح است و آن اشکال این است: آیا اصولا وضع اصالت دارد؟ یا وضع مقدمۀ استعمال است؟ همیشه وضع به عنوان مقدمۀ استعمال مطرح است و الاّ اگر لفظی را برای یک معنا وضع بکنند، با علم به این که در طول تاریخ حتی یک مرتبه این لفظ در این معنی استعمال نمی شود، «هذا اللفظ لغو لا یترتب علیه اثر». پس وضع فی نفسه اصالت ندارد، بلکه وضع مقدمۀ استعمال است.

حالا اگر ما در دایرۀ استعمال وارد شدیم و دیدیم که استعمالات متناهی است، دیگر اوضاع متناهی چطور می تواند مقدمۀ استعمالات متناهیه باشد؟ چه اثری بر این اوضاع غیر متناهیه ترتب پیدا می کند؟ با این که آن استعمالی که مترتب بر این اوضاع استعمال متناهی است و وضعی که به دنبال آن استعمال تحقق پیدا نکند«هذا لغو لا یصدر من الحکیم علی الاطلاق و من اللّه تبارک و تعالی». پس اگر واضع خداوند شد اوضاع غیر متناهیه امکان تحقق دارد، اما به لحاظ این که وضع مقدمۀ استعمال است و استعمالات متناهی است، نمی شود اوضاع غیر متناهیه تحقق پیدا کند.

اوضاع غیر متناهی، لازمۀ الفاظ متناهی و معانی غیر متناهی

اشکال مهم مرحوم آخوند(ره) و جوابشان از این دلیل همین خواهد بود که اگر الفاظ متناهی است و معانی غیر متناهی، لازمه اش این است که اینجا اوضاع غیر متناهیه تحقق پیدا کند و اوضاع غیر متناهیه سواء کان واضع هو البشر ام اللّه تبارک و تعالی هر کدامش به یک علتی ناتمام خواهد بود. بیان ایشان خوب است لکن یک اشکالی به یک گوشه اش می شود کرد که ما که اقسام وضع را بررسی می کردیم یکی از اقسام وضع عبارت از این بود که وضع عام باشد و موضوع له خاص باشد، که به نظر ما این صورت اصلا تصورا و تصویرا محل مناقشه بود، اما مرحوم آخوند در این هیچ تردیدی نداشتند که در مسألۀ وضع عام و موضوع له خاص این امکان تصور دارد، منتها می گفتند:

مسألۀ حروف مصداق وضع عام و موضوع له خاص نیست، اما در اصل تصویر وضع عام و موضوع له خاص هیچ گونه مناقشه ای مرحوم آخوند(ره) نداشتند. سؤال می کنیم، تحلیلی روی وضع عام و موضوع له خاص بکنید، ببینیم مسأله اش چطوری است؟ واضع یک معنی کلی را در نظر می گیرد،