سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 378

خودشان را به وسیلۀ یک ابزار خیلی سهل و آسان بیان کنند، اینجا پای لفظ و پای وضع به میان آمده، هدف اصلی از وضع این است. ایشان می گوید: از یک طرف واضع می خواهد متکلم زودتر به کمک لفظ بتواند مرادش را بیان کند و زودتر هم مخاطب به مراد متکلم برسد، از طرف دیگر وقتی که اشتراک لفظی مطرح شد، اشتراک لفظی ما را از رسیدن به مراد متکلم دور می کند، چرا دور می کند؟ گفته اند: برای این که اشتراک لفظی نیازی به قرینه دارد لا محاله، قرینۀ معینه می خواهد و چون بنای قرائن نوعا بر خفا است و این که مخاطب نوعا تنبه و توجه به قرائن پیدا نمی کند، لذا اگر گفت رأیت عینا و اراده کرد یک عین خاصی را روی خفاء قرائن این مخاطب نمی فهمد که مراد این متکلم از عین، کدام معنی بود؟ لذا از یک طرف وضع می خواهد او را زودتر به مراد متکلم و تعین مراد برساند، از طرف دیگر اشتراک لفظی این را از رسیدن به مراد متکلم دور می کند روی خفای قرائن؛ لذا جمع بین هدف وضع و بین اشتراک لفظی تحقق ندارد.

جوابی که مرحوم آخوند(ره) ذکر می کنند: چطور شما روی مسألۀ قرائن این عنوان خفا را پیاده کردید قرینه همیشه توأم با خفا است یعنی چه؟ کی گفته قرینه توأم با خفا است؟ ما در باب مجازات هم قرینه داریم در مشترک معنوی هم وقتی که بخواهد بر بعضی از مصادیق تطبیق شود، قرینه لازم دارد، آیا این مشترک لفظی قرینه اش خصوصیت دارد؟ معنا ندارد خصوصیت داشته باشد؟ اگر بگوییم هر قرینه ای توأم با خفا است. ما سؤال می کنیم که اگر متکلم گفت: «رأیت اسدا یرمی» شما همین طور به حال تردید می ایستید می گوید ما نمی دانیم مراد چیست؟ «رأیت اسدا یرمی» ظهور در رجل شجاع دارد، همان طور که«رأیت اسدا» تنها ظهور در حیوان مفترس دارد، «رأیت اسدا یرمی» هم ظهور در رجل شجاع دارد. و لذا در بحث اصاله الظهور این معنا مطرح شده که اصاله الظهور، یک معنای عامی است، نه اینکه اصاله الظهور در محدودۀ استعمالات حقیقیه باشد. همان طور که در «رأیت اسدا» یک اصاله الظهور وجود دارد که اقتضا می کند«رأیت اسدا» حمل بر معنای حقیقی بشود در«رأیت اسدا یرمی» هم یک اصاله الظهور وجود دارد و آن اصاله الظهور اقتضا می کند که «رأیت اسدا یرمی» حمل بر معنای مجازی شود. پس این که شما خیال می کنید که قرینه با ظهور مخالفت دارد این حرف بسیار باطلی است. اگر متکلم تمام مرادش را بخواهد بیان کند قرینۀ ظاهره اقامه می کند و الاّ بدون قرینه مطرح می کند.

پس این دلیل هم برای امتناع اشتراک لفظی ناتمام است تا دو دلیل دیگر که بعد مطرح می کنیم.

پرسش:

1 - استدلال برای اقوال مختلف در اشتراک لفظی را بیان کنید.

2 - کلام مرحوم آخوند(ره) در تعدد وضع به تعدد الفاظ یا معانی و اشکال آن را توضیح دهید.