سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 398

«مرحله الجواز و عدم الجواز». این یک نکته ای که در رابطه با محل بحث لازم بود که مورد توجه قرار بگیرد.

اما نکتۀ دوم، این است که معنای استعمال لفظ مشترک در دو معنی آن که محل بحث است، به این صورت است که ما همان طوری که اگر لفظ عین را، لفظ را مکرر می کردیم و از هر لفظی یک معنایی را اراده می کردیم، به همان صورت در لفظ غیر مکرر اراده به معنی متعلق بشود، اراده تعلق به معنی بگیرد. به عبارت روشن تر: اگر شما این طوری بگویید: «رأیت عینا و عینا» مقصود شما از عین اول عین باکیه باشد، مقصودتان از عین دوم هم عین جاریه. اینجایی که لفظ عین را مکرر می کنید در رابطۀ با معنی چه مسأله ای مطرح است؟ در رابطۀ با معنا مسأله به این صورت مطرح است که ارادۀ شما و لحاظ شما استقلالا به معنی تعلق می گیرد، بدون این که یک قدر جامعی بین این دو معنی تصور بکنید و بدون این که حتی یک عنوان انتزاعی احد المعنیین در کار باشد و بدون این که مسألۀ اصالت و تبعیت در کار باشد. در«رأیت عینا و عینا» شما هر معنایی را مستقلا ملاحظه کردید، اصاله ملاحظه کردید، «غیر مرتبط بالمعنی الاخر» ملاحظه کردید، آن دو معنی را تحت هیچ جامعی نیاوردید، نه یک جامع و قدر مشترک واقعی و نه حتی عنوان انتزاعی احد المعنیین. ارتباطی به هم ندارد«رأیت عینا» این عین در عین جاریه استعمال شد، مستقلا بدون هیچ گونه ارتباطی با معنای دیگر، بدون هیچ گونه تبعیتی، بدون این که یک عنوانی خارج از عنوان عین جاریه مطرح باشد به صورت عنوان قدر مشترک، یا عنوان انتزاعی احد المعنیین. این عین اول در عین جاریه استعمال شده، عین دوم هم در عین باکیه استعمال شده، بدون هیچ گونه ارتباطی به معنی عین اول، بدون هیچ گونه تبعیتی، بدون هیچ گونه ملاحظۀ اجتماعی، اصلا مثل این که بینونت کامل بین این دو معنی وجود دارد، شما عین اول را در معنای اول و عین دوم را در معنای دوم استعمال کردید. حالا بحث ما این است که اگر به جای«رأیت عینا و عینا» یک بار کلمۀ«عین» را استعمال بکند، بگوید: «رأیت عینا» و در همین استعمال واحد و لفظ واحد، دو معنی را در نظر بگیرد، به همان کیفیتی که در«عینا و عینا» در نظر گرفته می شد؛ یعنی هر معنایی مستقل، هر معنایی غیر مرتبط با معنای دیگر، هر معنایی بدون این که قدر جامعی داشته باشد، یا اگر داشته باشد قدر جامع در مقام استعمال ملاحظه شده باشد و بدون این که عنوان انتزاعی احد المعنیین مطرح باشد، می خواهد به جای«رأیت عینا و عینا» بگوید:

«رأیت عینا» و همان دو معنی را به همان کیفیت با همان خصوصیت با همان ویژگی اراده کرده باشد.

این محل بحث ماست. اما اگر برای دو معنی یک قدر جامع درست کرد و لفظ عین را در قدر جامع بین دو معنی استعمال کرد این از محل بحث ما خارج است. اگر یک عنوان انتزاعی احد المعنیین را مستعمل فیه لفظ عین قرار داد، از محل بحث ما خارج است. اگر اصالت برای یکی از این دو معنی قائل شد و دیگری را به عنوان تابع ملاحظه کرد، از محل بحث ما خارج است. هر دو معنی فی صف