سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 399

واحد فی ردیف واحد هر دو ملحوظ بالاستقلال این محل بحث ماست. پس در رابطه با محل بحث این دو نکته را باید کاملا ملاحظه کنیم.

استحاله یا امکان استعمال در اکثر از معنا

مرحلۀ اول بحث ما، این است که آیا این امکان دارد یا استحاله دارد؟ اگر استحاله داشت نوبت به مرحله دوم نمی رسد و اگر امکان داشت نوبت به مرحله دوم از بحث می رسد. در رابطۀ با امکان و استحاله، مرحوم محقق خراسانی(ره) به اعلی صوته، ایشان فریاد می کشند که این معنی مستحیل است. استعمال لفظ در اکثر از معنی به این کیفیتی که محل بحث واقع شده و ما عرض کردیم، به این کیفیت ایشان محال می داند. در مقام استدلال بر این مدعا، مرحوم آخوند یک عبارتی دارد که این عبارت چندان مراد ایشان را روشن نمی کند، به این معنی که در عبارت ایشان احتمالاتی داده می شود و احتمالاتی جریان دارد و ما می بایست اول اجمالا مفاد عبارت ایشان را برای شما عرض کنیم و بعد بیاییم سراغ احتمالاتی که در عبارت ایشان جریان دارد و ببینیم که در رابطۀ با این احتمالات آیا مسألۀ استحاله مطرح است یا نه یا این که روی هیچ از یک احتمالات ما نمی توانیم قائل به استحاله بشویم؟

اول ایشان مسأله را به این صورت وارد می شود، می فرماید: معنی استعمال اصلا به صورت کلی نه در خصوص ما نحن فیه، استعمال معنایش چیست؟ این که شما می گویید: لفظ استعمال در معنی شده، ایشان می فرماید: معنی استعمال این نیست که ما لفظ را علامت معنی قرار بدهیم، لفظ را نشانۀ معنی قرار بدهیم، لفظ را اماره بر معنی قرار بدهیم، تا کسی مسأله را تمام بکند، بگویید که چه اشکال دارد که یک چیزی علامت بر دو مطلب باشد؟ اگر استعمال به معنای این شد که لفظ علامت معنی است، نشانۀ معنا است، مگر در علامیت علامت، معتبر است که علامت برای یک چیز واقع بشود؟ ممکن است که یک چیز علامت برای دو چیز باشد. یک لفظ علامت برای دو معنی باشد. یک لفظ نشانه برای دو معنی باشد. ایشان می فرماید: اصلا معنای استعمال علامیت و اماریت نیست. پس معنای استعمال چیست؟ می فرماید: معنای استعمال این است که لفظ را انسان فانی در معنی قرار بدهد و وجۀ برای معنی قرار بدهد، به طوری که«کأنّ اللفظ هو المعنی»، اصلا گویا همان معناست. و لذا می فرماید: حسن و قبح معانی سرایت به الفاظ می کند. انسان می گوید: چرا حرف زشت می زنی؟ چرا کلمۀ قبیح را به کار می بری؟ در حالی که قبح در رابطۀ با معنی است و معنی و لفظ همانطوری که ما هم قبلا عرض می کردیم، متضادند، آن وقت اگر احد المقولتین قبیح شد، چه معنی دارد که مقولۀ دیگر هم قبیح بشود؟ لفظ از مقولۀ لفظ است از مقولۀ صوت است، معنا از مقولات واقعیه است، مع ذلک چون مسألۀ استعمال روی مبنای فنا است؛ یعنی فناء لفظ در معنی می چرخد و دور می زند.