سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 400

حقیقت استعمال این است که لفظ کأنّ خودش را قربانی معنی می کند فانی در معنی قرار می گیرد، روی این نکتۀ فناء است که حسن و قبح معنی در معنی متوقف نمی شود، بلکه سرایت به لفظ می کند.

لفظ هم موصوف بأنه قبیح می شود لفظ هم موصوف بأنه حسن می شود. این روی مبنای فناء لفظ در معنا است.

می فرمایند: لحاظی که به لفظ متعلق است، این لحاظ، لحاظ تبعی است، لفظ در مقابل معنی که اصالت ندارد چون اصالت ندارد لحاظ استقلالی به معنا متعلق است و لحاظ تبعی به لفظ تعلق می گیرد و اگر لحاظ تبعی به لفظ تعلق گرفت، اینجا باید دو لحاظ در رابطۀ با لفظ مطرح بشود: یک لحاظ تبعی به عنوان تبعیت از معنای اول و یک لحاظ تبعی به عنوان تبعیت از معنای دوم که نتیجه این می شود که در عالم معنی، دو لحاظ استقلالی به دو معنی متعلق شده و آن یک مطلبی است بلامانع. ولی این دو لحاظ استقلالی چون به تبعشان یک لحاظ تبعی به لفظ باید متعلق بشود، در حقیقت یک لفظ دو لحاظ تبعی به او متعلق می شود و مثلا معنا ندارد که در استعمال واحد، دو لحاظ به یک لفظ فی آن واحد تعلق بگیرد. ایشان بعدا می فرماید: «الاّ ان یکون اللاحظ احول العینین» مگر این که این لحاظکننده یک آدم دوبین باشد یکی را دو تا ببیند. اگر یک آدمی است که یک را دو می بیند، آن هم برخلاف واقع، این مانعی ندارد که لفظ را هم دو تا ببیند و دو تا لحاظ تبعی به لفظ متعلق بشود. اما آنچه را که احول می بیند آن واقعیت نیست، واقعیت یکی است، اما از دیدۀ او مسأله دو تا مطرح است اما دو تای غیر واقعی. اما فرض این است که حالا ما چشمانمان خوب می بیند و یک لفظ را یک لفظ می بینیم همانطوری که واقعیت مسأله اقتضاء دارد.

از عبارت ایشان خیلی روشن نمی شود که آن نقطۀ اصلی و اساسی که مرحوم آخوند روی آن تکیه کرده اند، چیست؟ بالاخره روی چه ایشان انگشت گذاشته و مسألۀ استحاله را با توجه به آن قائل شده است؟

در عبارت ایشان سه احتمال جریان دارد که البته این سه احتمال از نظر قرب و بعد نسبت به عبارت مرحوم آخوند یکسان نیستند، بلکه احتمال سومی که بعد عرض می کنیم دورتر از این دو احتمال اول و دوم است و حتی این احتمال اول و دوم هم باز در رابطۀ با قرب و بعد در یک درجه نیستند، یکی نزدیکتر به عبارت مرحوم آخوند است و دیگری آن نزدیکی را ندارد به آن صورت. اما روی هم رفته در کلام ایشان سه احتمال جریان دارد و باید روی هر سه احتمال ان شاء الله صحبت بشود. حالا ما امروز یک احتمالش را عرض می کنیم بقیه اش موکول به بعد ان شاء الله.

فنای لفظ در معنا

احتمال اول این است که ایشان همان طوری که از شروع کلامشان استفاده می شود آن نقطه