سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 408

لفظ یک لحاظ تبعی است. ما هم قبول داریم، اما اینکه اگر ملحوظ به لحاظ استقلالی متعدد شد، حتما باید ملحوظ به لحاظ تبعی هم تعدد داشته باشد، از کجا؟ چه دلیلی بر این معنا دلالت کرده و کدام برهان بر آن اقامه شده است؟ مرحوم آخوند دارد برهان اقامه می کند، کدام برهانی اقتضای یک چنین معنایی را می کند؟

بررسی استعمال لفظ از نظر مخاطب و مستمع

این در صورتی است که ما مسأله را از نظر متکلم و از نظر مستعمل بررسی بکنیم. اما اگر مسأله را در رابطه با مخاطب و مستمع بررسی بکنیم، مخاطب به یک معنا در نقطۀ مقابل مستعمل واقع شده است برای اینکه مستعمل اول معنای«جئنی بماء» را مستقلا لحاظ می کند، بعد تبعا«جئنی بماء» و لفظ در رابطه با مستعمل عنوان ملحوظ به لحاظ تبعی دارد. اما در باب مخاطب، مخاطب که علم غیب ندارد. مخاطب از راه لفظ، معنا به ذهنش انتقال می کند، از کانال لفظ به مقصود مولا پی می برد.

اگر لفظ نبود از کجا مخاطب به مقصود متکلم و آمر پی می برد؟ لذا ما می توانیم اینطوری تعبیر بکنیم که مخاطب لحاظی که می کند در رابطه با لفظ، لحاظش، لحاظ استقلالی است برای اینکه اول لفظ در مقابل او تجسم پیدا می کند و هرچه می خواهد ذهنش درک بکند، از دریچه لفظ است، از کانال لفظ است. اما مستعمل عکس این مبنا بود، مستعمل مطلب را در ذهن خودش ساخته و پرداخته و پخته، بعد می خواهد این مطلب را در اختیار مخاطب بگذارد و لفظ را به عنوان یک کانال و به عنوان یک ابزار، آلت قرار می دهد برای تفهیم مقصد خودش اما در مخاطب عکس مطلب است. مخاطب چشمش به دهان مستعمل است، مرتب تک تک الفاظ در برابرش تجسم پیدا می کند و از راه الفاظ، معانی در ذهن مخاطب تحقق پیدا می کند و انتقال ذهن مخاطب به معنا محقق می شود.

لذا همین جا در این رابطه که البته بعید هم هست این جهت مقصود نظر مرحوم محقق خراسانی(ره) باشد، لکن برای تکمیل احتمال عرض می کنیم که اگر نظر شما روی مخاطب است، اصلا مخاطب لحاظ تبعی ندارد نسبت به لفظ، بلکه لحاظ استقلالی دارد به لفظ. و همین جا هم مطلب هیچ مانعی ندارد. یک لحاظ استقلالی مخاطب نسبت به لفظ پیدا می کند و البته با کمک قرینه؛ چون اگر گفت: «رأیت عینا»، او که علم غیب ندارد که متکلم دو معنا اراده کرده، با کمک قرینه مخاطب می فهمد این کلمۀ عین در دو معنا استعمال شده، دو لحاظ تبعی نسبت به معنا پیدا می کند.

اینجا معنا از نظر مخاطب، ملحوظ به لحاظ تبعی می شود. و چون معنا تعدد دارد، دو لحاظ تبعی به معنا متعلق می شود، یک لحاظ استقلالی هم به لفظ و هیچ مانعی هم ندارد. عکس آن صورت می شود. آنجا یک لحاظ تبعی به لفظ و دو لحاظ استقلالی به معنا، اینجا یک لحاظ استقلالی در رابطه با لفظ و دو لحاظ تبعی در رابطه با معنا و هیچ گونه امتناع و استحاله ای در این رابطه مشاهده