سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 424

است که نقش اینها در موضوعیت در عرض هم است. بین زید و قائم هیچ گونه تقدم و تأخر در موضوعیت مطرح نیست. قبل از آن که متحدان را به عنوان محمول بار کنید، لازم است که هر دوی اینها در عرض هم، در آن واحد، بدون تقدم و تأخر پیش نفس شما حاضر باشد. و الاّ نمی توانید متحدان را به عنوان محمول بار کنید. این معنایش این است که نفس انسان در آن واحد هم می شود توجه به زید داشته باشد، هم می شود توجه به قائم داشته باشد. اگر می شود به هر دو توجه داشته باشد، پس چرا در«رأیت عینا» نمی شود هم لحاظ کند عین«باصره» را و هم لحاظ کند عین«باکیه» را؟ آنجا دو تا معنا است، اینجا هم دو تا معنا است. آن در عرض هم و بدون تقدم و تأخر آنجا، این هم در عرض هم و بدون تقدم و تأخر. پس اینها دلیل بر این است که نفس می تواند در آن واحد به بیش از یک شیء توجه کند براساس همان تجرد و امتیازی که به عنوان تجرد برای او وجود دارد.

(سؤال... و جواب استاد:) آن تثنیه و جمع، یک حکم خاصی دارد، ممکن است در آنجا بگویند که مثلا با کلمۀ عین به یک چیزی لحاظ شده، تثنیه اش مثلا به متعدد، این حرفها را امکان دارد در بحث تثنیه دنبال بحث استعمال لفظ در اکثر از معنا ان شاء الله ذکر می کنیم اما در اینجا اگر روی این پایه و این مبنا تکیه شود، به ملاحظه همین مسائلی که عرض کردیم، این فرمایش ناتمام است.

انواع وجود برای اشیاء

مسأله استحاله طرفدار زیادی دارد. چون مرحوم آخوند(ره) با آن عظمت و شخصیت قائل به استحاله شده اند، هم چنین بزرگان دیگری مسأله استحاله را قائل شدند. یکی مرحوم نائینی(ره) است با آن بیان که ملاحظه فرمودید. یک بیان سومی در استحاله هست. مقدمه ای ذکر می شود که برای هر چیز ولو این که بعضی از این اقسام هم عمومیّت ندارد، ولی مجموعا ولو به اضافه به بعض از مفاهیم، پنج وجود می توانیم تصور کنیم: اول همان وجود عینی خارجی. زید در خارج وجود پیدا کرد و وجود او وجود ماهیّت الانسان است، پس اگر ما گفتیم که ماهیّت انسان بواسطه زید وجود پیدا کرد، اینجا باید به دنبال کلمه وجود، عینیت و خارجیت را هم بیاوریم. یعنی بگوییم: ماهیّت انسان به واسطۀ وجود زید، در خارج وجود پیدا کرد. بهترین مصادیق وجود همین وجود عینی خارجی است.

قسم دوم از وجود، وجود ذهنی است. وجود ذهنی هم یک چیز مبهمی نیست. وجود ذهنی، حضور آن ماهیّت در نزد نفس و در ذهن است، یعنی اگر شما تصور کردید ماهیّت انسان را، اگر معنای انسان در ذهن شما آمد، این آمدن معنای انسان در ذهن شما، معنایش این است که این ماهیّت انسان وجود پیدا کرده است، منتها نه به وجود عینی و خارجی، بلکه به وجود ذهنی و حضور در نزد نفس.