سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 459

استعمال لفظ در اکثر از معنا نیست. این همان استعمال تثنیه در معنای اوّلی خودش است بدون اینکه اکثر از معنا مطرح شده باشد. پس اگر بخواهید در باب تثنیه مسألۀ استعمال لفظ را در اکثر از معنا مطرح کنیم راهش این است که کلمۀ عینین بگوید و چهار تا اراده کند، دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه، این اسمش استعمال تثنیه در اکثر از معنای واحد است و الاّ مراد یک فرد از عین باکیه و یک فرد از عین جاریه باشد این«لا یکون استعمالا فی اکثر من معنی». این باید دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه باشد تا اسمش استعمال لفظ در اکثر از معنا باشد و الاّ غیر از این ما نمی توانیم استعمال لفظ تثنیه در اکثر از معنا تصوّر کنیم.

خوب حالا بفرمایید که این طور باشد، کجا را خراب می کند؟ اگر گفت: «رأیت عینین» و اراده کرد دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه را، کجا را خراب می کند؟

مرحوم آخوند(ره) می فرماید که اگر اینطور شد همان بیانی که ایشان در رابطۀ با مفرد از نظر مجازیت داشتند آن بیان اینجا هم پیاده می شود. یعنی اینجا هم باید قائل به مجاز شود. چرا؟ برای اینکه همانطوری که به قول صاحب معالم مفرد معنایش عبارت از ذات معنی بود به قید وحدت - قیدش این است که این معنا تنها باشد و«لیس معه معنی آخر» و لذاست که ایشان می گفت: اگر قید وحدت افتاد این استعمال لفظ موضوع للکل در جزء می شود و مجاز است - می گوییم: روی بیان شما همین معنا در تثنیه هم هست، برای اینکه در تثنیه موضوع له آن دو تای«لیس الاّ» است، معنای تثنیه از اثنان است، یعنی دوتای«لیس الاّ». وقتی شما این تثنیه را در چهار تا استعمال می کنید این قید «لیس الا» را کنار می زنید، این قید«لیس الاّ» از بین می رود و اگر قید«لیس الاّ» از بین رفت همان مجازی که در مفرد تحقق پیدا می کرد. گویا خلاصۀ بیان آخوند این می شود که شما در«رأیت عینین» آیا دو تا ماهیّت را اراده می کنید، یعنی یک فرد از این ماهیّت و یک فرد از ماهیّت دوم«هذا خارج عن محل البحث»، برای اینکه محل بحث استعمال لفظ تثنیه در اکثر از معنای واحد است، «و هذا لیس استعمالا للتثنیه فی اکثر من معنی» و اگر چهار تا اراده کردید، دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه را«هذا مستلزم للمجازیه». همان مجازیتی را که شما در مفرد معتقد بودید به لحاظ این که قید «لیس الاّ» که عبارت دیگر از قید وحدت است کنار می رفت این قید در تثنیه هم کنار می رود. تثنیه دوتای«لیس الاّ» است، شما با استعمال در چهار تا این«لیس الاّ» را برداشتید و در نتیجه برخلاف آن معنای موضوع له به اختلاف کل و جزء تحقق پیدا کرد و استعمال، استعمال مجازی شد.

عدم جریان اشکال دوم در جمع

در اینجا من یک نکته ای را، چون خیلی غفلت می شود در رابطۀ با کلام ایشان عرض می کنم و بعد یک مطلب اساسی در مسألۀ تثنیه موردنظر هست و او را عرض می کنیم. این دو اشکالی که