سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 460

مرحوم آخوند(ره) به صاحب معالم(ره) کرده اند اشکال اولش، هم در تثنیه جریان دارد و هم در جمع جریان پیدا می کند. یعنی مرحوم آخوند می فرماید که تثنیه دو فرد از یک ماهیّت است نه دو تا ماهیّت، در جمع هم سه فرد از یک ماهیّت، یا ده فرد از یک ماهیّت، اما اگر بخواهید سه ماهیّت درست کنید، یا ده تا ماهیّت درست کنید، این خلاف معنای جمع است. اشکال اولشان هم در تثنیه جریان دارد و هم در جمع جریان دارد، اما این اشکال دوم فقط در باب تثنیه است و دیگر در باب جمع این اشکال جریان ندارد، چرا؟ برای اینکه آنکه معنای تثنیه به این عنوان می تواند باشد دو تای «لیس الاّ» است، خوب در باب تثنیه درست است، اما در باب جمع که ما دیگر«لیس الاّ» نمی توانیم داشته باشیم، بگوییم: سه تای«لیس الاّ» معنای جمع که سه تا نیست، معنای جمع، سه و از سه به بالاست، لذا کلمۀ«لیس الاّ» فقط در مفاد تثنیه می تواند جریان داشته باشد، اما در مفاد جمع دیگر کلمۀ«لیس الاّ» جریان ندارد. پس این دو اشکالی که مرحوم آخوند کردند اشکال اول بین تثنیه و جمع مشترک است، اما اشکال دوم همانطوری که عبارتشان هم دلالت دارد، در اشکال دوم همه اش روی تثنیه ایشان تکیه می کنند، معنایش این است که جمع دیگر در این اشکال دوم اشتراکی با تثنیه ندارد. تأویل به المسمی تنها در مورد اعلام شخصیه است و الاّ در عناوین کلیه مثل عین، انسان و امثال ذلک دیگر جایی برای این تأویل نیست.

عدم استعمال لفظ در اکثر از معنا در تثنیه و جمع

و اما آن مطلبی که می خواستیم عرض بکنیم این است که مرحوم آخوند(ره) می فرمود: اگر تثنیه بخواهد در اکثر از معنای واحد استعمال شود باید از«رأیت عینین» چهار چیز اراده شده باشد، دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه و الاّ اگر دو چیز اراده شده باشد، چه دو حقیقت باشد و چه دو فرد از یک ماهیّت، این اصلا استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد نشده است. پس استعمال تثنیه در اکثر از معنای واحد معنایش این است که«رأیت عینین» بگوید و چهارتا اراده کند، این استعمال تثنیه در اکثر از معنای واحد گویند. ما هم معتقدیم که مسأله اینطور نیست، هیچ وقت تثنیه در اکثر از معنای واحد استعمال نمی شود، برای این که تثنیه ای که شما می گویید لابد عبارت از همان هیئت تثنیه است که با الف و نون و یاء و نون مشخص می شود.

به عبارت دیگر: شما در«رأیت عینین» یک ماده ای دارید به نام«عین» و یک صورتی و هیئتی که عبارت از یاء و نون است در موقع نصب و جر، یا الف و نون است در موقع رفع. شما که می گویید:

«رأیت عینین» و چهارتا معنا اراده می کنید می خواهیم ببینیم که این چهارتا را به گردن چه کسی شما می گذارید؟ این گفته: «رأیت عینین» و دو فرد از عین باکیه و دو فرد از عین جاریه را اراده کرده است، این اکثر از معنای واحد بودن آیا در رابطۀ با آن عین در عینین است؟ یا در رابطۀ با یاء و نون و الف و