سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 483

حجر است، این گونه آنها را وضع کرده است. اگر هم می خواست در باب این عناوین یک وضعی مثل مشتقات داشته باشد، بنابر اینکه مشتق اعم در من قضی باشد، مسأله ای نبود. اگر واضع به ما می گفت:

این ترابی که بیست سال پیش انسان بوده اگر الان به او بگویید انسان، به نحو حقیقت، هیچ مانعی ندارد؛ ما هم می گفتیم: مانعی ندارد. مسأله که مسأله عقلیۀ نیست، مسأله، مسألۀ لغویه است و تابع وضع واضع است. واضع در آنجا چنین اجازه ای را نداده گفته: در این عناوین باید حالت فعلیه ملاحظه شود، حالت فعلیۀ هر موجودی در عناوین منتزعه از ذاتش را باید ملاحظه کنید. پس علت خروج عناوین منتزعه از ذات از محل نزاع، حرفهایی نظیر«شیئیه الشیء بصورته لا بمادته» نیست، بلکه علت برمی گردد به کیفیت وضع واضع و اینکه نحوۀ وضع در این عناوین به این کیفیت بوده است.

دخول عناوین انتزاعیه و اعتباریه در بحث مشتق

اما از این عناوین که گذشتیم، عناوینی که از ذات انتزاع می شود، اما نه به لحاظ خود ذات، بلکه بواسطۀ یک امری که آن امر، خارج از ذات است، اینها همه اش داخل در محل نزاع است. حالا آن امر که واسطۀ در انتزاع این عنوان و تحقق این عنوان است، می خواهد امر وجودی باشد، مثل همین بیاضی که عارض جسم می شود و در نتیجه عنوان ابیض تحقق پیدا می کند یا امر عدمی باشد مثل عنوان اعمی که عنوان اعمی یک عنوانی است که انتزاع می شود، نه از نفس ذات، بلکه بواسطۀ امری که آن امر عدمی است«و هو عدم البصر ممن شأنه ان یکون ذا بصر» لذا به دیوار اعمی گفته نمی شود.

این دو مثال که زدیم واسطه امر واقعی بود؛ یعنی یک امر حقیقی قابل لمس بود. اما گاهی واسطه، یک امر غیر حقیقی است. امر غیرحقیقی هم دو نوع است: یک وقت امر غیرحقیقی اعتباری است؛ یعنی چیزی است که شارع و یا عقلا و یا مردم اعتبار کرده اند، اما از نظر حقیقت، چیز ملموسی نیست، مثل مسألۀ ملکیت، می گوییم: «زید مالک لهذا الکتاب» مسأله زوجیت، «زید زوج هند»، مسأله حریت، رقیت و امثال ذلک. اینها فاقد واقعیت خارجیه است و شارع و عقلا این عناوین را اعتبار کرده اند.

یک سری عناوین داریم که از آنها تعبیر می کنند به عناوین انتزاعیه. عناوین انتزاعیه غیر از عناوین اعتباریه است. آنها هم البته واقعیت به آن معنا ندارد، فقط در وعاء عقل و ظرف عقل، یک تحققی برای آنها هست، مثل مسألۀ فوقیت برای فوق و تحتیت برای تحت و امثال ذلک، که اینها را اصطلاحا عناوین انتزاعیه گویند. تمام اینها غیر از آن فرض اولی که ذکر کردیم، اینها همه داخل در محل بحث است. «الجسم أبیض» داخل در محل بحث است. «زید عالم» داخل در محل بحث است.

«زید مالک» داخل در محل بحث است. «هذا السقف فوق» داخل در محل بحث است، همه اینها