سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 488

اینکه جنبۀ اسمی دارد، مع ذلک در این هم اتحاد نیست، این هم مثل عرض است که عرض با معروض اتحاد ندارد، بلکه معروض متصف به این عرض است، معروض به عنوان محل و موضوع برای وجود عرض مطرح است. پس در حقیقت بخش مهم از مشتقات ادبیه از محل نزاع در مشتق خارج است و بلا اشکال هم خارج است. کسی در این معنا مخالفتی نکرده است. وقتی که افعال و مصادر کنار رفت، در بین مشتقات ادبیه، اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مشبهه، صیغۀ مبالغه، اسم زمان، اسم مکان و اسم آلت باقی می ماند.

ادله صاحب فصول(ره) بر خروج غیر اسم فاعل از بحث مشتق

اینجا بحثی بین مرحوم محقق خراسانی(ره) و بین صاحب فصول(ره) واقع شده است. صاحب فصول معتقد است که این مقدار از مشتقاتی که ذکر شد اینها هم همه اش داخل در محل نزاع نیست، بلکه دائرۀ محل نزاع خیلی محدودتر از اینهاست. محل نزاع به تعبیر ایشان اختصاص دارد به اسم فاعل و صفت مشبهه و تعبیر کرده اند: چیزی که شبیه اینهاست. حالا مقصود ایشان از شبیه اینها مصدری است که به معنای اسم فاعل باشد یا مقصودش باب نسبت است که بعدا ما می گوییم که در باب نسبت هم با اینکه اشتقاقی وجود ندارد، آنها هم داخل در محل بحث است، مثل قمی، تهرانی، رومی، زنگی، حمامی و غیره حتی چنین نسبتی هم داخل در محل بحث است. بالاخره صاحب فصول در بین این مشتقات اسم مفعول و صیغۀ مبالغه و اسم زمان و مکان و آلت را خارج کرده است.

دائرۀ نزاع را منحصر کرده به همین اسم فاعل و صفت مشبهه و چیزی که شبیه اینها باشد. مرحوم آخوند همان طوری که در کفایه ملاحظه فرموده اید، مخالفت می کنند با این بیان صاحب فصول و می فرمایند: «فلا وجه لما زعمه بعض الاجله» که مقصودشان صاحب فصول است.

علت اینکه صاحب فصول چنین مطلبی را معتقد شده چیست؟ از کلمات مرحوم آخوند که به عنوان اشارۀ به جواب صاحب فصول مطرح کرده اند علت معلوم می شود. صاحب فصول چند دلیل برای حرف خودش اقامه کرده است. می فرماید: در کتابهای اصولی وقتی بحث مشتق را مطرح می کنند، تمامشان در مقام مثال، اسم فاعل را ذکر کرده اند. اگر دائرۀ مشتق معنای وسیعی بود، دیگر معنا نداشت که مثال را به اسم فاعل تخصیص بدهند. دلیل دیگری هم نظیر دلیل اول اقامه کرده است.

می فرماید: قائلین به اینکه مشتق حقیقت در اعم از ما انقضی است در مقام استدلال اسم فاعل را آورده اند و به سایر مشتقات اشاره ای نکرده اند. از این معلوم می شود که نزاع، اختصاص به اسم فاعل دارد و الاّ اگر نزاع اختصاص به اسم فاعل نداشته باشد، چرا اینها در مقام استدلال تنها روی اسم فاعل تکیه می کنند؟

این دو دلیل صاحب فصول(ره) انصافا بسیار سست است زیرا مثال، به خاطر این است که اسم