سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 489

فاعل روشن تر و واضح تر از سایر موارد است. ما هم وقتی می خواهیم مثال را در باب مشتق پیاده کنیم، اسم فاعل را مطرح می کنیم و همین طور است در مورد اعم از«ما انقضی عنه التلبس». اینکه بخواهد ادعایش در خصوص اسم فاعل باشد و دلیل را در مورد خصوص اسم فاعل پیاده کرده باشد نیست. این دو دلیل خیلی سست و بی ارزش است.

اما صاحب فصول(ره) دلیل دیگری اقامه کرده است. می فرماید: ما معتقدیم که اسم مفعول از دائرۀ نزاع خارج است برای اینکه ما موارد اسم مفعول را که ملاحظه کردیم، دیدیم روی ضابطۀ کلی اسم مفعول قرار نگرفته است. بعضی از مواردش را حساب می کنیم، می بینیم اسم مفعول در خصوص«متلبس بالمبدأ فی الحال» حقیقت است و استعمال می شود، بعضی موارد دیگرش را ملاحظه می کنیم، می بینیم در«ما انقضی عنه المبدأ» هم به صورت حقیقت استعمال می کنند. مثلا اگر زید عمرو را کشته باشد، بعد از ده سال هم ما می گوییم: عمرو مقتول زید است، با اینکه ده سال از قتل گذشته مع ذلک می گوییم: عمر مقتول است. اگر یک پارچه ای را عمرو بافته باشد بعد از ده سال می گوییم: «هذا منسوج عمرو». اگر کتابی را کسی نوشته باشد، بعد از ده سال می گوییم: «هذا مکتوب فلان». اما در بعضی از موارد دیگر اسم مفعول اینطور نیست. اگر کسی امروز خانه اش را فروخت، فردا دیگر نمی گویند: این خانه مملوک این است. فردا می گویند: این آقا اجنبی از این خانه شده است با اینکه یک روز بیشتر فاصله نشده دیگر نمی گویند: «هذه الدّار مملوک لزید». لذا ایشان می گویند:

در اسم مفعول ما با ضابطۀ کلی برخورد نمی کنیم و نمی توانیم کلیت را در اسم مفعول پیاده کنیم.

اما در اسم زمان و مکان، ایشان می گوید: اینها که تردیدی نیست که برای اعم از منقضی وضع شده است و مفادش معنای اعم است و در معنای اعم حقیقت است. در اسم آلت هم مثل مقراض و مفتاح و امثال ذلک، ایشان می گوید: اصلا موضوع له اسم آلت، این نیست که بالفعل آلیت برای آن قرض و فتح داشته باشد، مقراض؛ یعنی«ما اعدّ للقرض»، آنچه مهیا شده برای بریدن، مقراض است.

کلید را که ما به آن مفتاح می گوییم، نه به خاطر این است که با او باز شده، بلکه او آمادگی برای باز کردن قفل را دارد. در اینکه عنوان مفتاح و اسم آلت تحقق پیدا کند همین کفایت می کند. لذا صاحب فصول فرموده: همۀ اینها را باید از محل بحث خارج کرد. تنها محل بحث اسم فاعل و صفت مشبهه است. در صیغۀ مبالغه هم می گوید: صیغۀ مبالغه معنایش آن ذاتی است که کثیرا اتصاف به مبدأ پیدا کرده باشد و مبدأ از آن تحقق پیدا کرده باشد. آن هم از محل بحث خارج است.

جواب مرحوم آخوند(ره) به فرمایش صاحب فصول(ره)

مرحوم آخوند به صورت اشاره دو جواب از فرمایش صاحب فصول دارند. اولا معانی که صاحب فصول بیان کرد«مما اتّفق علیه الکل» نیست. اگر نظر خودشان این است که اسم زمان و مکان