سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 511

«لا یترتب علیه فائده اصلا.»

تحقیق در معنای اسم جلاله

اما این دو مؤیدی که ایشان ذکر کردند، مؤید اولشان نسبتا مثل مؤید دوم واضح البطلان نیست.

نسبت به مؤید اول می گوییم: راست است در لفظ جلاله خلاف و نزاع تحقق دارد، اولا واقعش این است که در این خلاف و نزاع ما مقتضای تحقیق را آن قول می دانیم که الله علم ذات و علم شخص است نه اینکه برای یک مفهوم کلی«الذات المستجمع لجمیع الصفات الکمالیه»، وضع شده باشد.

لکن حالا این تحقیق مسأله است، ایشان به اصل اختلاف در لفظ جلاله استشهاد می کند و اختلاف در موضوع له لفظ جلاله را مؤید می آورد. ما اینطور جواب می دهیم، می گوییم: این اختلاف در موضوع له لفظ جلاله برای این است که اختلاف در اصل توحید وجود دارد، مگر مسألۀ توحید یکی از مسلمیات بین جمیع الفلاسفه و جمیع المحققین است؟ نه، یک عده ای گمراه شدند، یک عده ای از فلاسفه راه باطل را اختیار کردند و تحت تأثیر ادلۀ توحید قرار نگرفتند، آن وقت ممکن است ما اینجا بگوییم: ممکن است واضع، دیگر در مقام وضع تحت تأثیر عقاید مذهبی نیست، واضع در مقام وضع، یک جنبۀ اجتماعی و ابتلای عمومی را موردنظر دارد، ممکن است بگوییم: که واضع در مقام وضع، لفظ الله را برای یک معنای کلی وضع کرده و در آن معنای کلی هم اختلاف است، موحدین عالم معتقدند که آن معنای کلی مصداقش منحصر به فرد و برحسب ادلۀ توحید قائل به توحید ذات هستند، اما یک قسمت از فلاسفۀ غیر موحد هم تحت تأثیر ادلۀ توحید قرار نگرفتند، قائل به تعدد واجب و تکثر واجب شدند. مسألۀ وضع را نباید با مسألۀ اعتقادی و مسألۀ شرعی مخلوط کنیم.

یمکن که ما این حرف را بزنیم بگوییم: چه کسی گفته: الله اگر برای یک معنای عام وضع شده باشد، منحصر به یک فرد است؟ این نظر موحدین است. واضع که در مقام وضع تابع نظر موحدین نیست، وضع یک مسألۀ عمومی است، یک مسألۀ عام است. واضع کلمۀ بت را هم برای شرکای خداوند وضع کرده، پس شکم واضع را ما پاره کنیم بگوییم: چه کسی به تو اجازه داده که برای شریک خداوند تبارک و تعالی کلمۀ بت را وضع بکنی؟! مسألۀ وضع، غیر از مسألۀ اعتقاد صحیح و اعتقاد باطل است. لذا در کلمۀ جلاله ممکن است ما بگوییم: روی این حساب، واضع کلمۀ الله را برای یک معنای کلی وضع کرده با توجه به اینکه در مصداق این معنای عام اختلاف است، آنهایی که راه حق را طی کردند قائل به وحدت این مفهوم و انحصار این مفهوم در یک فرد هستند، اما آنهایی که فلسفه خواندند و متأسفانه نتوانستند عقائد حقّه را به دست بیاورند قائل به توحید نیستند و مسألۀ توحید را انکار کردند. حساب وضع جدای از مسألۀ اعتقادی است، نباید اینها را به هم مخلوط کرد. لذا این مؤید اول ایشان به این صورت قابل مناقشه است.