سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 516

جامع بین زمان و مکان وضع شده، پس می توانیم بگوییم: نزاع در اسم زمان هم جای صحیحی دارد، برای اینکه اسم زمان خصوصیتی ندارد، شما در حقیقت نزاع در مفاد هیئت مفعل دارید، هیئت مفعل وضع لمعنی العام و بعضی از مصادیق این معنای عام متلبس و منقضی در آن تصرف می شود و آن عبارت از معنای اسم مکان است.

این جواب را مرحوم آقای بروجردی(ره) ذکر فرموده اند و بعض الاعلام تنها همین یک جواب را به عنوان جواب از این اشکال ذکر کرده اند. آیا این جواب صحیح است یا نه؟

نحوه اشتراک اسم زمان و مکان

در حقیقت این جواب متقوم به این معناست؛ یعنی این مسأله را باید بررسی و حل کنیم ان شاء الله و آن این است که آیا هیئت مفعل که مشترک بین زمان و مکان است، نحوۀ اشتراکش چه اشتراکی است؟ آیا هیئت مفعل به صورت مشترک معنوی برای زمان و مکان وضع شده یا اینکه به صورت مشترک لفظی است؟ اگر به صورت مشترک لفظی باشد باز اشکال به قوت خودش باقی است، برای اینکه در مشترک لفظی، دو وضع وجود دارد، دو مرتبه وضع تحقق پیدا کرده: یک وقت هیئت مفعل برای اسم مکان وضع شده، این درست، یک نوبت هم برای اسم زمان وضع شده. آن وقت آن نوبتی که برای اسم زمان وضع شده که عبارت از یک وضع جدید و یک وضع مستقل است، باید بگوییم: از محل بحث خارج است، برای اینکه آنجا ذاتی وجود ندارد، ذاتش عبارت از زمان است و زمان متصف به تصرم و تقضی هست. اما اگر مشترک معنوی شد، هیئت مفعل به صورت مشترک معنوی برای زمان و مکان وضع شده باشد، این جوابی که بزرگان می فرمایند، این جواب تام کامل خواهد بود. حالا باید این معنا را بررسی کرد که مسأله آیا به صورت اشتراک لفظی است یا به صورت اشتراک معنوی و قدر جامع است؟

اینجا سؤال می کنیم که قدر جامع بین زمان و مکان چه خواهد بود؟ چه چیزی می تواند قدر جامع بین زمان و مکان باشد؟ آیا یک قدر جامع ماهوی و قدر جامع حقیقی بین زمان و مکان وجود دارد؟ واقعش این است که مسأله اینطور نیست. زمان از یک مقوله است و مکان از مقولۀ دیگر. اینها دو حقیقت هستند. اینها دو واقعیت هستند. اینطور نیست که بین این دو واقعیت، یک ماهیّت مشترکه وجود داشته باشد و یک حقیقت مشترکه بین این دو تحقق داشته باشد، ولو اینکه کلمۀ زمان و مکان نوعا دنبال هم ذکر می شود و مثل اینکه بین اینها یک ارتباط نزدیکی وجود دارد، اما اینطور نیست که زمان و مکان مثل زید و عمرو باشند، داخل در تحت ماهیّت انسان و جامعشان یک حقیقت و یک ماهیّت باشد، بلکه اینها از مقولات مختلفه هستند. مکان از مقولۀ أین است و زمان از مقولۀ غیر أین است و بین مقولات تباین تحقق دارد و هیچ گونه اتحاد ماهوی و اتحاد حقیقی بین اینها