سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 517

تصور نمی شود. لذا جامعی که بین زمان و مکان، واضع بخواهد در نظر بگیرد، اگر مقصود جامع ماهوی و جامع مقولی باشد، جامع ماهوی و مقولی، بین زمان و مکان ممتنع است. بلکه یک جامع عنوانی، یک جامع اسمی می تواند بین اینها جمع بکند و او عنوان ظرف، وعاء و امثال ذلک است، که ما می گوییم: ظرف زمان، ظرف مکان. کلمۀ ظرف و عنوان ظرف را ما در هر دو استعمال می کنیم.

کلمۀ وعاء که آن هم به معنای ظرف است در هر دو استعمال می شود، وعاء زمانی، وعاء مکانی. این جامع، جامع ماهوی نیست، این جامع، جامع عنوانی و جامع اسمی است.

بگویید: چه مانعی دارد، همین جامع موضوع له باشد؛ یعنی واضع هیئت مفعل را وضع کرده باشد برای این جامع که عبارت از عنوان وعاء و عنوان ظرف است که هم اضافۀ به زمان پیدا می کند و هم اضافۀ به مکان، چه مانعی دارد اینطور باشد به صورت مشترک معنوی؟

اشکال در اشتراک عنوان میان اضافۀ به مکان و اضافۀ به زمان

این حرف دو اشکال دارد: یک اشکالش این است که آیا شما وضع را به نحو وضع عام و موضوع له عام حساب می کنید؟ یعنی هیئت مفعل برای کلی وعاء و برای کلی ظرف وضع شده است، که یک مصداقش عبارت از زمان است و یک مصداقش عبارت از مکان است. می گوییم: اگر اینطور است، پس شما با شنیدن هیئت مفعل، باید مفهوم وعاء در ذهنتان بایید، مفهوم ظرف در ذهنتان بیاید. آیا شما با شنیدن اسم مکان، اسم هیئت مفعل مفهوم وعاء در ذهنتان می آید؟ یعنی همانطوری که برای معنای انسان شما حیوان ناطق را به عنوان معنی انسان موضوع له می دانید، باید در شنیدن کلمه و هیئت مفعل، فوری ذهنتان برود به عنوان وعاء، به عنوان ظرف، به مفهوم کلی و به عنوان کلی اش؟ در حالی که ما صدها بار اسم زمان و مکان را می شنویم، بدون اینکه مفهوم وعاء و مفهوم ظرف در ذهن ما تحقق پیدا کند. پس اگر وضعش را عام و موضوع له را عام می دانید، باید ملتزم به این معنا بشوید، اگر بگویند: «ما معنی هیئه المفعل؟» بگویید: «الوعاء، الظرف» در حالی که این معنا متبادر از هیئت مفعل نیست و با شنیدن این هیئت، هیچ یک از این دو مفهوم در ذهن انسان راه پیدا نمی کند، «کما یشهد به مراجعه الوجدان.»

اما اگر بگویید: وضعش عام، موضوع له اش خاص است؛ یعنی مفهوم ظرف را در نظر گرفته، اما هیئت مفعل را برای مفهوم ظرف وضع نکرده، بلکه برای مصادیقش وضع کرده که یک مصداقش عبارت از ظرف زمان است و یک مصداقش عبارت از ظرف مکان است، که زمان دخالت در موضوع له دارد، مکان دخالت در موضوع له دارد، اگر اینطوری شما بگویید: این دو اشکال دارد:

یک اشکال این است که مشتقات با جمعها اینها موضوع له شان یک موضوع کلیه است و یک مفاهیم کلیه موضوع له این هیئات قرار گرفته، در حقیقت وضع عام و موضوع له عام هستند، نه وضع