سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 525

راء مقدم بر باء باشد و کم و زیاد هم، در این حروف تحقق نداشته باشد. «ضاد» و«راء» و«باء» این وضع برای ماهیّت و طبیعت کتک خالی از هر گونه نسبت. اگر اینطوری باشد مسأله، آن خصوصیتی که در ماده اعتبار دارد لفظا و معنی در اینجا تحقق دارد، برای اینکه اولا برای ماده هیئت خاصی را در نظر نگرفته است، بلکه عنوان«ضاد» و«راء» و«باء» را ملاحظه کرده و این عنوان در تمامی مشتقات محفوظ است و ثانیا معنا، یک معنای خالی از نسبت است، عنوان زدن نیست، معنا عبارت از کتک است، که کتک یک معنایی است که در جمیع مشتقات تحقق دارد، در اسم فاعل کتک زننده، در اسم مفعول کتک خورده، در فعل ماضی و مضارع و امر، به همان کیفیتی که عرض کردیم عنوان کتک محفوظ است. محققین از متأخرین، دربارۀ مادۀ مشتقات یک چنین معنایی را قائل هستند، ماده را یک شیء خالی از هیئت می دانند و معنایش را خالی از نسبت، که این دو خصوصیت در ماده محفوظ است، خودش خالی از هیئت است، معنایش هم خالی از نسبت است، چون خودش خالی از هیئت است، در ضمن همه مشتقات تحقق دارد و چون معنایش خالی از نسبت است و فقط همان طبیعت و ماهیّت کتک را دلالت می کند، لذا معنا هم در ضمن همۀ مشتقات محفوظ است. آیا این معنایی که متأخرین در رابطۀ با مادۀ مشتقات مطرح کرده اند صحیح است یا اینکه اشکال به آن توجه دارد؟

حکم مادۀ مشتقات، بدون هیئت

چند اشکال به این حرف محققین و متأخرین شده که اشکالات قابل دفع و قابل جواب است.

یک اشکال عبارت از این است، گفته اند: این طوری که ماده را معنا کردید، گفتید: «ضاد» و«راء» و «باء» و معنا را عبارت از کتک گرفتید؛ یعنی خالی از نسبت، خالی از هر گونه نسبت فاعلی و مفعولی.

یک اشکالش این است که اصولا وقتی که ما در باب وضع بحث می کنیم، نمی گوییم: وضع عبارت از این است که بین لفظ و معنا یک علقه ای به واسطۀ وضع تحقق پیدا می کند، یک اختصاص و ارتباطی بین لفظ و معنا تحقق پیدا می کند. لفظ یعنی چه؟ اینکه شما می گویید: علقه ای بین لفظ و معنا تحقق پیدا می کند اصلا خود لفظ چیست؟ لفظ عبارت از یک ماده و هیئت است. آیا از هیئت به تنهایی می توانید تعبیر به لفظ بکنید؟ نه. از ماده به تنهایی هم نمی توانید تعبیر به لفظ بکنید. اگر شما می گویید: «ضاد» و«راء» و«باء» را برای معنای کتک خالی از نسبت وضع کرده، «ضاد» و«راء» و«باء» لیس باللفظ. «ضاد» و«راء» و«باء» زمانی، عنوان لفظ پیدا می کند که یک هیئتی داشته باشد، مثل آنهایی که می گویند: مصدر ماده است. می گویند: ضرب را وضع کرده، آنهایی که می گویند: فعل ماده است، می گویند: «ضرب» به عنوان ماده مطرح است. اما شما که می گویید: ماده عبارت از«ضاد» و «راء» و«باء» است«ضاد» و«راء» و«باء» عنوان لفظ برایش انطباق پیدا نمی کند.

جواب از این حرف این است که پیدا نکند، ما اگر از«ضاد» و«راء» و«باء» به عنوان ماده به تنهایی