سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 526

می خواستیم در مقام استعمال استفاده کنیم، آن وقت درست بود شما بیایید این اشکال را بکنید که «ضاد» و«راء» و«باء» بدون هیئت، چطوری می تواند در خارج تحصل و تحقق پیدا کند، این به اصطلاح فلسفی، مثل هیولای بدون صورت می شود، مثل مادۀ بدون صورت؟ آیا در تکوینیات در واقعیات می شود، یک مادۀ بدون صورت تحقق پیدا کند؟ می شود یک هیولای بدون صورت تحقق پیدا کند؟ در باب الفاظ هم همینطور است. اما مسأله این است که ما هیچ گاه نمی خواهیم ماده را به تنهایی مطرح بکنیم. (در جواب اشکال دوم یک توضیح بیشتری داده می شود که) گاهی از اوقات که نیاز به این پیدا می شود که ما نفس همین معنای ماده را مطرح بکنیم، در آن حال خاص، واضع یک هیئتی را در نظر گرفته، اما در مواردی که ما می خواهیم معنای فعل را تفهیم کنیم، در مواقعی که می خواهیم اسم فاعل را تفهیم کنیم، در جایی که می خواهیم اسم مفعول را تفهیم کنیم، در جایی که می خواهیم اسم زمان و مکان و امثال ذلک را تفهیم کنیم، ما نیاز نداریم به اینکه ماده را«خالیا عن الهیئه» مطرح کرده باشیم، تا شما بگویید: مادۀ بدون هیئت«لا یکون لفظا»، قبول داریم«لا یکون لفظا» اما ما نیاز نداریم به اینکه این مادۀ به تنهایی در معنای خودش استعمال بشود. در حقیقت و به اصطلاح این وضع، وضع تهیئی است، مثل کلاس آمادگی که برای بچه های کوچک می گذارند، این هم وضع تهیئی است، یعنی وضع به منظور زمینه و تحقق آمادگی برای استعمالات اشتقاقی، اما نه به منظور اینکه خودش تفهیم بشود، نه، به منظور اینکه خودش استقلالی داشته باشد. این یک عنوان تهیئی و وضع تهیئی دارد برای مشتقات و هیئت اشتقاقیه ای که در رابطۀ با این معنا مطرح است. اگر اینطور باشد این کجایش اشکال دارد که واضع«ضاد» و«راء» و«باء» را وضع کرده باشد برای معنای کتک، به منظور اینکه این«ضاد» و«راء» و«باء» در ضمن ضرب همین معنا را، با یک ضمیمۀ فعل ماضی افاده کند، در یضرب همین معنا را به ضمیمۀ فعل مضارع افاده کند و هکذا در فاعل و مفعول و سایر مشتقاتی که تحقق پیدا می کند؟

پس نفس این معنا که«ضاد» و«راء» و«باء» به لحاظ اینکه خالی از هیئت است و عنوان لفظ ندارد، چطور می تواند واضع او را وضع کرده باشد، جوابش این است که بله؛ اگر می خواستیم مقصود خودش باشد و وضعش، وضع انتهایی و وضع مبسوط باشد، این اشکال شما وارد است اما اگر مقصود وضع تهیئی شد و به عنوان زمینۀ برای مشتقات مطرح شد، این هیچ گونه اشکالی به او توجه پیدا نمی کند.

(سؤال... و پاسخ استاد): شما خود او را که نمی خواهید تفهیم کنید، شما«ضاد» و«راء» و«باء» را مقدمۀ برای«ضرب، یضرب، ضارب، مضروب، اضرب و امثال ذلک» در نظر گرفتید، به این می گویند: وضع تهیئی. این وضع تهیئی چه اشکالی دارد؟ من که نمی خواهم خود«ضاد» و«راء» و «باء» را در معنای کتک بدون جنبۀ اشتقاقی به کار ببرم. حالا در جواب اشکال دوم باز این را بیشتر