سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 527

روشن می کنیم.

اشکال دوم در عدم فرق میان ماده و اسم مصدر

اشکال دوم این است که اگر ماده؛ یعنی«ضاد» و«راء» و«باء» به معنای کتک باشد، فرقی بین این ماده و اسم مصدر وجود ندارد. جواب این است که بله، فرق معنوی وجود ندارد، اما فرق لفظی در یک جهت وجود دارد و آن این است که واضع، ضمن اینکه«ضاد» و«راء» و«باء» را به عنوان وضع تهیئی، برای مشتقات در نظر گرفته و دیده اکثرا نیاز استعمالی در رابطۀ با مشتقات مطرح است، اما یک مطلب را هم حساب کرده، دیده گاهی از اوقات ممکن است یک نیاز استعمالی در رابطۀ با نفس همین معنای کتک مطرح باشد، کتک خالی از هر نسبتی، کتک خالی از هر ضمیمه ای و عنوان کتک زد، نه، کتک می زند نه، کتک زننده نه، کتک خورده نه، نفس کتک، خالی از هرگونه ضمیمۀ، دیده گاهی هم نیاز استعمالی به این معنا تحقق پیدا می کند، برای اینکه از«ضاد» و«راء» و«باء» لفظ تحقق پیدا کند، یک هیئتی را به عنوان هیئت اسم مصدر در نظر گرفته، که این به منظور تفهیم همان طبیعت و معنای خالی از هرگونه ضمیمه است.

اگر بخواهیم تعبیر جالب تر و تعبیر اصطلاحی تر بکنیم، این است چون ممکن است در ذهن شما بیاید که این هیئت نقشش چیست؟ شما که می گویید: «ضاد» و«راء» و«باء» خودش معنای کتک دارد، وقتی که هیئت اسم مصدری برایش عارض می شود، هیئت اسم مصدری هم همین معنای کتک را، بیشتر دلالت ندارد، پس فایده این هیئت چیست؟ این هیئت چه نقشی دارد؟ اینکه وجود و عدمش یکسان است، خود«ضاد» و«راء» و«باء» دلالت بر کتک می کرد، حالا هم که هیئت اسم مصدری پیدا کرده، همین معنا را دلالت دارد؟ جواب این است که راست است، لکن ما اینطوری می گوییم: این هیئت مثل هیئت فعل، یفعل و فاعل و مفعول، نیست، که این هیئات هر کدامشان معنا را تغییر می دهد، هر کدامشان یک ضمیمۀ خاصی را، در رابطۀ با کتک دلالت می کند، هیئت اسم مصدر این نقش را ندارد، هیئت اسم مصدر، فقط برای این مسأله است، «لا مکان التنطق بالماده»، این فقط نقشش لفظ درست کن است، نه اینکه نقشش تغییر معنا باشد، یا نقشش این باشد که ماضی را به معنای ماضی و مضارع را به معنای مضارع بکند، بلکه برای این است که می خواهد تنطّق به این ماده، امکان پذیر باشد. برای امکان تنطق به ماده، این هیئت اسم مصدری مطرح شده. پس در نتیجه هیئت اسم مصدری، مثل هیئت فعل نیست که در معنا دخالت داشته باشد، مثل هیئت فاعل و مفعول نیست که در معنا دخالت داشته باشد، این صرفا برای این است که چون ماده، بدون هیئت نمی تواند تحصّل پیدا کند و لفظ تحقق پیدا کند، صرفا برای تحصّل و تنطق به ماده، این هیئت اسم مصدری را واضع در کار آورده است. اما این هیئت از نظر معنا هیچ گونه تغییری در معنا نمی دهد، معنای اسم مصدری،