سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 528

همان معنای کتک است، این«ضاد» و«راء» و«باء» هم، همان معنای کتک را دارد و در هیچ کدام زیاده و نقیصه مطرح نیست.

پس در نتیجه مسأله به این صورت است که واضع گاهی در نظر گرفته که اگر نیاز استعمالی به تفهیم خود معنای ماده بدون ضمیمه و اضافه، در کار باشد، یک راهی را هم برای اینجا فکر کرده که عنوان اسم مصدری است که این ماده را به این صورت می دهد، به آن تحصّل می دهد، امکان تنطق به ماده تحقق پیدا می کند و معنا، همان معنای ماده است بدون هیچ گونه کم و زیاد.

اشکال سومی که بین متأخرین شده(این اشکال مهم نیست) گفته اند: اگر شما می گویید: «ضاد» و «راء» و«باء» از نظر هیئت آزاد است، فقط از نظر ترتیب و خصوص حروف تقیّد دارد؛ یعنی«ضاد» و «راء» و«باء»، لیس الاّ، «ضاد» اول، «راء» دوم، «باء» سوم، خصوصیت دیگری که ندارد، آن وقت مستشکل اینطوری اشکال می کند، می گوید: اگر خصوصیت دیگری در کار نیست، پس اگر ما یک جایی«ضاد» و«راء» و«باء» درست کردیم، که هیچ یک از این عناوین مشتق برایش انطباق پیدا نمی کرد، مثلا شما در فعل مبنی للمفعول ضرب را می گویید: «ضرب»، حالا اگر کسی ضرب، یک جایی به جای ضرب مثلا«ضرب» گفته شد، ضرب چه معنایی دارد؟ گفتند: شما روی اینکه می گویید: ماده این معنا را دارد، باید ضرب هم همین معنا را داشته باشد، یا«ضاد» ضرب، هم باید همین معنا را داشته باشد، لأنه«ضاد» و«راء» و«باء»، لیس الاّ«ضاد» اول، «راء» دوم، «باء» سوم، پس چرا این معنا را ندارد؟ ما می بینیم همین«راء» و«ضاد» و«باء» در غیر این مشتقات معهوده، این معنای کتک بر آن ترتب پیدا نمی کند، این جوابش چیست؟

جواب این یک کلمه است، که سومی هم هست، شما دو خصوصیت را گفتید، یک«ضاد» و«راء» و«باء» لیس الاّ، یکی«ضاد» اول، «راء» دوم، «باء» سوم، یک خصوصیت سوم هم است. خصوصیت سوم این است که این«ضاد» و«راء» و«باء» در ضمن مشتقات معهوده تحقق پیدا کند، این هم خصوصیت دارد در وضعش، «ضاد» و«راء» و«باء» در ضمن مشتقات معهوده؛ یعنی در ضمن فعل ماضی، فعل ماضی معلوم، فعل ماضی مجهول، مضارع معلوم، مضارع مجهول، اسم فاعل، اسم مفعول و هکذا. اما«ضاد» و«راء» و«باء» در غیر این مشتقات معهوده معنای کتک را ندارد. لذا نباید انتظار داشته باشید، که ضرب هم همین معنا را دلالت بکند، ضرب هم همین معنا را دلالت بکند، نه این درست نیست. سه خصوصیت در کار است و با خصوصیت سوم این موارد خارج می شود. یک اشکال چهارمی هم هست که در بحث بعدی عرض می کنیم ان شاء الله.

پرسش:

1 - آیا مادۀ مشتق، فعل است یا مصدر؟

2 - چرا مصدر نمی تواند مادۀ اشتقاق باشد؟