سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 532

نتیجه در رابطه با مواد مشتقات، با حقیقت ماده بودن و با حقیقت اشتقاق که معنای اشتقاق این است که ماده لفظا و معنی در مشتقات خودش محفوظ باشد و از ماده لفظا و معنی کمبودی در مشتقات وجود نداشته باشد، روی این حساب ماده و مشتق، می بایست همین حرف متأخرین را انسان بگوید، ولو اینکه برخلاف حرف نحویین است اعم از کوفیین و بصیرین.

بیان حقیقت فعل و فرق آن با اسم

به دنبال این بحث همان طوری که مرحوم آخوند(ره) در کفایه مناسب دیده اند، این مطلب را ذکر کرده اند که در باب افعال به صورت جمله معترضه است، فعل ماضی و مضارع و کل فعل، با اینکه اینها از محل نزاع در باب مشتقات خارجند، برای اینکه گفتیم: مشتقاتی که محل بحث در باب مشتقند، آن مشتقاتی هستند که با ذات، اتحاد پیدا می کنند و به تعبیر مرحوم آخوند(ره) جری بر ذات پیدا می کنند و بین آنها و ذات، قضیۀ حملیه می تواند تشکّل پیدا کند.

ملاک در قضیۀ حملیه، مسألۀ اتحاد و هو هویت است، حالا اتحاد در مقام مفهوم باشد، اتحاد در مقام ماهیّت باشد، اتحاد در وجود خارجی باشد، بالاخره در قضیۀ حملیه، به هر نوع و به هر شکلی، ما قضیۀ حملیه را تشکیل بدهیم، ملاکش اتحاد و هو هویت است و این تنها در اسم فاعل و مفعول و اسم آلت و صفت مشبهه و امثال ذلک، تحقق پیدا می کند. لکن به مناسبت، مسأله افعال که خارج از محل نزاع در باب مشتق است، این جهت را مطرح کرده اند و آن این است که می فرمایند: مشهور بین نحویین این است که در فرق بین فعل و اسم می گویند: فعل آن است که«له معنی مقترن باحد الازمنه الثلاثه»، معنای اقتران، همان دلالت تضمّن است. کلمۀ اقتران، معنایش جزئیت است، معنایش تضمّن است که حتی دلالت التزامیه هم نه، بلکه بالاتر از دلالت التزامیه: فعل یک معنایی دارد که به تعبیر ما: متضمن یکی از ازمنۀ ثلاثه است. فعل ماضی، متضمن زمان ماضی است و فعل مضارع متضمن زمان حال و استقبال است. این تضمن معنای فعل نسبت به احد ازمنه ثلاثه، مطلبی است که در معنای فعل، نحویین اخذ کرده اند و فارق بین اسم و فعل، را همین گذاشته اند، گفته اند: «زید معناه لا یتضمن احد الازمنه الثلاثه»، اما«ضرب معناه یتضمّن احد الازمنه الثلاثه و هو زمان الماضی» آیا این حرف درست است یا نه؟

مرحوم آخوند(ره) یک گوشه ای از این مطلب را بیان کرده اند و بیانش هم بیان خوبی است به طوری که اصل این حرف را، بیان ایشان می تواند ابطال کند، لکن بیان ایشان، یک مکملی لازم دارد و یک متممی لازم دارد که بیان ایشان به ضمیمه آن متمّم و مکمّل می تواند واقعیت معنای فعل را روشن بکند. اما بیان ایشان را من اجمالا بیان می کنم چون در کفایه لابد ملاحظه فرموده اید. ایشان در حقیقت چند اشکال به این مطلب مشهور بین نحویین می کند.