سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 533

اشکال مرحوم آخوند(ره) بر تعریف فعل

یک اشکال این است که مثل اینکه شما نحویین تا فعل را مطرح کردید، فقط فعل ماضی و فعل مضارع در ذهنتان آمده، آیا فعل امر لیس بفعل؟ آیا فعل نهی لیس بفعل؟ در حالی که وقتی«اضرب» را می خواهید معنا کنید و مخصوصا در اصول هم در معنای هیئت«افعل» وقتی که شما بحث می کنید، هیچ اصولی آمده بگوید: در معنای هیئت افعل، یک خصوصیت زمانیه مطرح است؟ گفته اند: «هیئه افعل وضعت للدلاله علی طلب الفعل» یا به قول مرحوم آخوند«للدلاله علی انشاء طلب الفعل».

دیگر هیئت افعل، معنایی بیشتر از این ندارد. خصوصیت زمانیه در مفاد هیئت افعل مطرح نیست.

بله؛ ایشان می فرماید: نفس این انشاء و نفس گرفتن اضرب، فی زمان الحال واقع شده است. اگر این است، در قضیه خبریه هم همین طور است. «زید قائم» هم اخبارش فی الحال واقع شده. آیا چون اخبار فی الحال واقع شده، معنایش این است که در مخبر هم زمان، دخالت دارد؟ «انشاء طلب الضرب فی الحال» واقع شده، اما منشأ چیست؟ منشأ، طلب ضرب است، منشأ، طلب الفعل است؟ اما خصوصیت زمانیه در منشاء هیچ کدام دخالت ندارد. پس در حقیقت شما فعل امر و نهی را آیا فعل نمی دانید؟ یا اگر فعل است پس کجای این امر و نهی اقتران به احد ازمنه ثلاثه دارد؟ دائره فعل که منحصر به فعل ماضی و فعل مضارع نیست.

اسناد فعل به زمانیات و مجردات

اشکال دوم این است که گاهی از اوقات، فعل ماضی به خود زمان نسبت داده می شود، فاعل فعل ماضی، خود نفس زمان است، مثل اینکه می گویند: «مضی الزمان»، در معنای«مضی الزمان» چه بگوییم؟ باید بگوییم: زمان گذشت. در زمان گذشته که این یک معنای غلط و باطلی است. آنجایی که فاعل فعل ماضی، نفس زمان قرار می گیرد، آنجا دیگر مسألۀ زمان در فعل ماضی مطرح نیست و الاّ باید زمان، در زمان گذشته باشد. یا آنجایی که فعل ماضی، فاعلش از مجردات است، شما یک وقت «علم زید» می گویید، بحثی نداریم، اما اگر فاعل علم را، خداوند تبارک و تعالی قرار دادید، گفتید:

«علم الله»، آیا این استعمال فعل ماضی مجاز است یا استعمال حقیقت است؟ اگر حقیقت است، در باره خداوند که دیگر معنا ندارد که زمان برای او و علم او، ظرفیت داشته باشد. او مافوق زمان است.

مجرد، مافوق زمان است، در حالی که به حسب استعمال، «علم الله»، یک استعمال صحیحی است و معنا ندارد کلمۀ زمان، در«علم الله» مطرح شود.

ایشان می فرماید: ما می توانیم این جوری بگوییم که فعل ماضی دارای یک خصوصیت معنوی است؛ یعنی در معنای آن، یک خصوصیتی وجود دارد و فعل مضارع در معنای آن یک خصوصیتی