سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 542

کیفیت معانی در افعال

وقتی که معنای فعل ماضی را با این انسان و بیاض و ابتداء مقایسه می کنیم، می بینیم همان خصوصیتی که در ابتداء وجود دارد، در معنای هیئت فعل ماضی هم همین خصوصیت تحقق دارد برای اینکه در هیئت فعل ماضی می خواهد این کار را بکند بگوید: این حدثی که مفاد ماده است، «ضاد» «راء» و«باء» این یک شیء و فاعلی که عبارت از زید است، بین اینها یک ارتباط صدوری محقق در کار است، اما نه مفهوم الارتباط، نه مفهوم صدور الحدث من الذات، نه مفهوم تحقق الارتباط، بلکه واقعیتش.

وقتی یک ضربی از زید تحقق پیدا می کند، تا قبل از آنکه این ضرب تحقق پیدا کند، مثل قبل از آنکه زید در«دار» بیاید و هیچ ظرفیتی و هیچ ارتباطی بین«دار» و زید نبود، قبل از آن هم که ضرب از زید تحقق پیدا کند، هیچ گونه ارتباطی بین ضرب و زید تحقق نداشت. وقتی که شما می گویی:

«ضرب» و با این ضرب حکایت می کنید؛ از چه حکایت می کنید؟ محکی شما عبارت از چیست؟ محکی شما عبارت از این است که می گویید: بین زید و بین ضرب، یک ارتباط صدوری تحقق پیدا کرد. ارتباط صدوری ضرب از زید. این خودش یک حقیقت حرفیه است. این خودش یک واقعیت حرفیه است، همانطوری که در«زید فی الدار» یک واقعیت حرفیه را شما، با جمله اسمیۀ«زید فی الدار» حکایت می کنید، هیئت هم همین معنا را حکایت می کند. اگر«ضاد» «راء» و«باء» به تنهایی بود، نمی توانست این معنا را بیان بکند، اما هیئت، متضمن این معناست کانّ می گوید: اطلاع داشته باش که بین زید و ضرب، یک ارتباط صدوری تحقق پیدا کرد، نه به معنایی که این عناوین در«ضرب» در ذهن شما بیاید، در باب معنای حرفیه هم وقتی که می گویید: «زید فی الدار» اصلا مفهوم ظرف در ذهن شما نمی آید. مفهوم ظرف یک معنای اسمی است، مثل مفهوم الابتداء. در«سرت من البصره» شما با کلمه«من»، چه بسا اصلا مفهوم الابتداء در ذهن شما نیاید و لازم هم نیست این مفهوم در ذهن شما بیاید، برای اینکه آن چیزی که موضوع له است عبارت از این مفهوم نیست که در ذهن شما بیاید.

موضوع له باید در ذهن شما بیاید. موضوع له در«سرت من البصره الی الکوفه» خصوصیتی است که بین سیر و بصره است و تعبیر می کنید که سیر از بصره. وقتی که کلمه«از» را، شما در فارسی به جای کلمۀ«من» در عربی استعمال می کنید، آیا از شنیدن کلمۀ«از»، چه چیزی در ذهن شما می آید؟ در مسأله«زید فی الدار» وقتی که می گویند: زید در خانه است، از شنیدن لفظ«در» که به معنای«فی» برای ظرفیت است، چه در ذهن شما می آید؟ در ذهن شما مفهوم کلی ظرفیت، مفهوم کلی الابتداء اصلا نمی آید و نباید هم بیاید. پس همانطوری که«زید فی الدار» یحکی از واقعیت متقومه به اثنین، هیئت ضرب هم همین طور است، آن هم حکایت می کند از یک واقعیت متقومه به اثنین که یکی از