سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 546

الماضی ماده و هیأه عباره عن شیء واحد، عباره عن امر واحد». نه تنها در عربی مسأله اینطور است، در لغاتی که غیر عربی هم باشند و همین مفاد را دلالت داشته باشند، آنها هم معمولا به همین صورت است.

وضع افعال لازم و متعدی در زمان ماضی

در فعل ماضی یک مطلب دیگری هست که بیان کردم«سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(ره) علی ما فی تقریراته»، این جور بیان فرمودند: در ماضی متعدد و ماضی لازم، فعل متعدی و فعل لازم، با اینکه از نظر هیئت هم یکسان هستند، فرضا هر دو هیئت«فعل» هستند، مثل«ضرب» که متعدی است و مثل«جلس» که لازم است، با اینکه از نظر هیئت، واحد هستند، مع ذلک ایشان قائل به تعدد وضع شدند؛ یعنی هیئت فعل ماضی در متعدی یک معنایی دارد، که آن معنا مغایر با هیئت فعل ماضی در فعل لازم است، مغایرتش به این صورت است که در فعل ماضی متعدی آن ارتباطی که بین مبدأ و ذات تحقق دارد، آن ارتباطی که بین حدث و فاعل تحقق دارد، ارتباط صدوری است، «ضرب»، ارتباطی را که بین«ضرب» و زید افاده می کند، نحوۀ ارتباطش به این کیفیت است، که«صدر الضرب من زید»؛ اما در فعل لازم، ارتباط صدوری نیست، بلکه به تعبیر ایشان ارتباط، ارتباط حلولی است، وقتی که شما می گویید: «قام زید»، معنایش، «صدر القیام من زید» نیست، معنایش«اتصف زید بثبوت القیام له» معنایش«حلول القیام بالاضافه الی زید» است. و مخصوصا در بعضی از افعال ماضی لازم خیلی این معنا واضح تر است، این معنا روشنتر است، وقتی که شما می گویید: «ابیضّ الجسم»، جسم بیاض پیدا کرد، معنایش این نیست که«صدر البیاض من الجسم»، معنایش«حلّ البیاض فی الجسم» است و چون فعل ماضی متعدی ارتباطش، ارتباط صدوری است و فعل ماضی لازم، ارتباطش، ارتباط حلولی است، لذا مجبوریم که قائل به تعدد وضع بشویم؛ یعنی بگوییم: هیئت فعل ماضی در رابطۀ با متعدی یک مرتبه وضع شده و همین هیئت در رابطۀ با فعل لازم، مرتبۀ دیگر وضع شده است.

شاید این معنا در ذهن بیاید که آیا نمی شود، قدر جامعی بین این دو ارتباط تصور کرد و بگوییم:

هیئت فعل ماضی برای آن قدر جامع وضع شده باشد، که در نتیجه تعدد وضع و اشتراک لفظی در کار نباشد؟ شما که می گویید: فعل متعدی برای ارتباط صدوری وضع شده و فعل لازم برای ارتباط حلولی، این قید صدور و ارتباط را کنار بگذارید، بگویید صدور و حلول برای کلی ارتباط وضع شده است، می خواهد ارتباط به نحو صدور باشد، می خواهد ارتباط به نحو حلول باشد، این معنا ممکن است به ذهن شما بیاید.

جواب این هم روشن است، کلی ارتباط، فعل مجهول ماضی را هم می گیرد، کلی ارتباط اسم