سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 555

المصحف یکون محرما»، یک حکم دیگر هم این هست که انسان با مرکب نجس کتابت کند قرآن را، این یکی از احکام فقهیه هست، در باب احکام مصحف و مسجد اینها ذکر شده است. «یحرم ان یکتب القرآن بمرکب نجس»، این کتابتی که اینجا اخذ شده، چیست که محکوم به حرمت شده؟ آیا اینجا کتابت بالقوه مطرح است؟ شأنیت مطرح است یا کتابت یک امر فعلی هست؟ یحرم کتابه المصحف با مرکب نجس و مداد نجس؟ کتابت هم که می بینیم معنایش این هست.

و همین طور اکثر مبادی و مواد را که شما ملاحظه کنید، ما می بینیم جنبۀ فعلیت در آنها مطرح هست، حتی در همان شجرۀ مثمره، شما اگر عنوان مثمریت را از وصف شجره بیرون ببرید و بیاوریدش در مصدرش و مبدأ و ماده اش، اثمار معنایش چیست؟ اثمار آیا معنایش شأنیت الاثمار است؟ اگر شأنیه الاثمار است، پس چرا شأنیت را به اثمار اضافه می کنید؟ می گویید: شأنیه الاثمار؟ پس اثمار در آن شأنیت نیست. با کلمه شأنیت می خواهید اثمار را با آن شأنیت بدهید و الاّ شأنیه الاثمار یعنی چه؟ این عبارت آیا توضیح هست، شأنیه الاثمار؟ اگر خود اثمار معنایش شأنیت ثمره دادن باشد، دیگر چرا شما کلمۀ شأنیت را به اثمار اضافه می کنید؟ می گویید: این درخت«لها شأنیه الاثمار» کلمۀ شأنیت برای چه می آوری؟ بگویید: «لها الاثمار» که در خود اثمار عنوان شأنیت بنابر عقیدۀ ایشان محفوظ هست، در همانجا هم معنای اثمار شأنیت وجود ندارد.

عدم اخذ شأنیت در معنای اصطلاحی اجتهاد

تنها در بین مواد و مبادی اجتهاد فرق پیدا شده که یک حساب خاصی دارد. اجتهاد اصلا معنایش ملکه است، آن هم نه اجتهاد به معنای لغوی. اجتهاد بمعنای لغوی، بمعنای جد و جهد است، بمعنای کوشش کردن است، «اجتهد فی طلب فلان شیء»؛ یعنی جد و جهد کرد؛ یعنی کمال تلاش را بخرج داد، چون اجتهاد بمعنای استفراغ وسع هست. این استفراغ وسع؛ یعنی نهایت تلاش را در این رابطه به خرج داد. لغتش را حساب کنید، همان معنای فعلیت است، لکن یک معنای اصطلاحی دارد، این معنای اصطلاحی به لغت مربوط نیست، این معنای اصطلاحی را نباید به حساب لغت بگذاریم، که وقتی به مباحث اصول وارد می شویم در مباحث اجتهاد و تقلید آنجا، اجتهاد را ملکه معنا می کنیم، بمعنای قدرت بر استنباط معنا می کنیم و الاّ اجتهاد بمعنای لغوی، همان سعی کردن خارجی و تلاش کردن خارجی و به تعبیر دیگر: استفراغ وسع عملی معنای اجتهاد است. پس اگر در باب اجتهاد هم مسأله را بررسی کنیم به این صورت است، نتیجه ما حتی یک ماده نداریم که در آن عنوان شأنیت باشد، عنوان حرفه باشد، عنوان صنعت باشد، عنوان ملکه باشد، عنوان قوه و استعداد در آن باشد.

آنچه که انسان بررسی می کند در رابطۀ با مبادی و مواد به چنین مسأله ای برخورد نمی کند.

(سؤال... و پاسخ استاد): اجتهاد یک اصطلاح علمی است؛ یعنی مال یک تیپ خاصی است، مال