سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 560

قول بعض الاعلام(ره) در بیان وجه اختلاف

اینجا تعجب از بعض الاعلام است، این طوری که مقرّر ذکر می کند، چون یکی از خاصیتهای تقریرنویسی این است که آنچه حسن دارد، مربوط به استاد است، آنچه عیب دارد به گردن مقرر گذاشته می شود، اینهم از خصوصیات تقریرنویسی است. بالاخره آن طوری که مقرر نوشته مسأله را ایشان این طوری عنوان کرده، ایشان هم مثل مرحوم آخوند(ره) عنوان مسأله را روی اختلاف مواد برده است. می فرماید: مواد مختلف است، گاهی در آن، مسألۀ فعلیت مطرح است، مثل همین ضرب و قتل و قیام و قعود و امثال ذلک و گاهی در آن، مسألۀ ملکه مطرح است، مثل مجتهد و مهندس و امثال ذلک و گاهی هم در آن حرفه و صناعت مطرح است، مثل تاجر و صائغ و حائک و امثال ذلک، همه اینها را ایشان به گردن مواد گذاشته. بعد به دنبال این می فرماید: این اختلافی که شما ملاحظه می کنید، گاهی در رابطۀ با ماده است، مثل همین ضرب و قتل و امثال ذلک و گاهی در رابطۀ با هیئت است، مثل اسم آلت و اسم مکان، مفتاح معنایش این است که«ما اعّد لتحقق الفتح» و همین طور اسم مکان، با اینکه شروع بحث در رابطۀ با مواد است، با قطع نظر از هیئت، اما در ذیل می فرماید: در بعضی از اینها مواد در مفادش مدخلیّت دارد و در بعضی از اینها هیئت اقتضای این معنی را می کند، که این در حقیقت، عدول از حرف گذشته و مناقض با حرف گذشته است و علاوه در مثل مثال مهمی که در درس گذشته زدیم، در مسألۀ تاجر و ضارب که این با اسم زمان؛ یعنی اسم آلت و اسم مکان فرق می کند، در اسم آلت یک هیئت بیشتر وجود ندارد، حالا یک معنای خاصی در آن است که بعدا هم ما عرض می کنیم، اما در هیئت ضارب و تاجر شما این اختلاف را در رابطۀ با چه ملاحظه می کنید؟ آیا مادۀ تجارت در آن عنوان حرفه منعقد شده است؟ آیا مادۀ تجارت خصوصیت دارد، یا هیئتش خصوصیت دارد؟ هیئتش که همان هیئت ضارب است، بین تاجر و ضارب از نظر هیئت فرقی وجود ندارد، ماده را هم بخواهید بگویید: در ماده تجارت همان طوری که قبلا اشاره کردیم، هیچ عنوان حرفه مطرح نیست، این همه کلمه تجارت در آیات و روایات ذکر شده، شاید مقصود از یکی هم مسأله حرفه و شغل نباشد، بلکه همان معنای ماده ای و مصدری معمولی است که در باب تجارت مطرح است لذا مشکل با این حل نمی شود که شما در اسم آلت و اسم مکان مطلب را به گردن هیئت بار کنید، در هیئت فاعل که مشترک بین تاجر و ضارب است، مطلب را نمی توانید به گردن هیئت بگذارید، برای اینکه هیئت تاجر، همان فاعل است من دون فرق.

اثر قضیه حملیه در اختلاف مشتقات

بعضی ها این طوری که از آنها نقل شده، می خواهند یک مطلب دیگری را در اینجا مطرح بکنند و