سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 563

درس قبل به آن اشاره کردیم. گفتیم که کلمۀ مجتهد را شما یک وقت به معنای لغوی می خواهید حساب کنید، اجتهاد به معنای لغوی در آن عنوان ملکه اخذ نشده«اجتهد فی طلب فلان» مطلب، در آن این معنی نیست که ملکه ای تحقق دارد، منتها در مادۀ اجتهاد، باصطلاح تلاش کامل و جدیت کامل در خود ماده اخذ شده، اما عنوان ملکه در اجتهاد لغوی اخذ نشده، این مجتهدی که ما تعبیر می کنیم، این اجتهادش یک معنای اصطلاحی دارد، به حسب اصطلاح در آن عنوان ملکه اخذ شده، نه به حسب لغت. عین همین حرف در«الماء الجاری» هم جریان دارد. «الماء الجاری» یک وقت به عنوان یک اصطلاح فقهی و اصطلاح شرعی مطرح است، یک وقت«الماء الجاری» به عنوان معنای لغوی مطرح است. شما اگر«الماء الجاری» را به عنوان معنای لغوی مطرح کردید، دیگر نبعان از زمین لازم ندارد، آبی که از ناودان هم سرازیر است به طرف زمین، شما به حسب لغت می توانید بگویید: «الماء الجاری»، اما به حسب اصطلاح فقهی این ماء جاری یک خصوصیتی دارد و ما نباید این دو را با هم خلط کنیم. خلط یک اصطلاح فقهی، با معنای لغوی اصلی، این خلط لیس بجائز، لذا«الماء الجاری» هم به حسب معنای لغویش، یعنی«الماء المتصف بجریان فعلی»، حالا می خواهد نابع از زمین باشد، می خواهد از میزاب جریان داشته باشد، می خواهد حتی از داخل یک ابریق کوچک، جریان داشته باشد، عنوان لغوی«الماء الجاری» در آن صدق می کند و به جای خودش محفوظ است.

پس این راه هم که خلاصه اش این بود که قضیۀ حملیه موجب تفکیک بین عناوین مشتقات شود، این به قضیۀ حملیه هیچ ارتباطی ندارد، در«الماء الجاری» به صفت و موصوف هم هیچ گونه ارتباطی ندارد. پس چه باید گفت اینجا؟

تحقیق معنای اسم آلت

ظاهر این است که این مسأله همان طوری که قبلا بیان کردیم، انسان خیلی به صورت یک مسألۀ جزئی شاید با آن برخورد می کند، اما بسیار مسألۀ مشکل و عمیقی هست. در باب مشتقات، در باب اسم آلت و اسم مکان، انسان می تواند در آن مثال مقراض و مفتاحی که قبلا ذکر کردیم، از آنجا منتقل شود به اینکه اصلا اسم آلت معنایش این نیست که در ذهن ما تا به حال بوده، آلت، می گوییم: آلت القتل، ما آلت القتل در ذهنمان این طور می آید، آلت الضرب در ذهنمان این طوری می آید، که اول یک ضربی تحقق پیدا کرده و این مبدأ به نام ضرب فعلیت پیدا کرده و در مقام فعلیتش هم این آلیت برای او داشته است. آلت القتل به معنا اینکه قتل بالفعل تحقق پیدا کرده و فلان اسلحه هم آلیت برای قتل فعلی داشته. اصلا معنای اسم آلت این نیست، معنای اسم آلت این است که یک شیئی آلیت داشته باشد برای اینکه مبدأ به واسطۀ او فعلیت پیدا کند، اما این معنایش این نیست که مبدأ هم تا به حال فعلیت پیدا کرده باشد، نه این آلیت دارد، وقتی که شما می گویید: مفتاح، می گویید: «هذه آله الفتح»،