سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 565

می کنیم.

در اسم آلت مسأله روشن است به همین کیفیتی که عرض کردیم. مشکل فعلا یکی اسم مکان است و بعد هم اسم مفعول، بعد نوبت می رسد به تاجر و ضارب و امثال ذلک. در اسم مکان، آنجا هم چه مانعی دارد که ما شبیه همین معنای اسم آلت را در آن مطرح کنیم، مسجد معنایش این نیست که «ما وقع فیه السجود الفعلی» مسجد معنایش این نیست که«المکان الذی وقع فیه السجده بالفعل» مسجد؛ یعنی«المکان المعد لأن یتحقق فیه سجود بالفعل»، اگر ما مسجد را، اینطور معنا کنیم بگوییم:

مکانی که آماده شده، برای چه؟ «لأن یتحقق فیه السجود» چه سجودی؟ همان سجود فعلی، همان سجود عملی، همان سجود خارجی که ما در خود سجده و«سجد» در معنای سجده که فعلیت سجود اخذ شده، ما هیچ گونه دخالتی نمی کنیم، نمی گوییم: چطور شما به این می گویید مسجد در حالی که یک نفر در آن نماز نخوانده و یک سجدۀ فعلیه در این مسجد تحقق پیدا نکرده؟ می گوییم: معنای مسجد؛ یعنی مکان مهیا، مکان مهیای برای این معنی. در مکان مهیای برای تحقق سجود فعلی هیچ لازم هست، که سجودی تا به حال تحقق پیدا کرده باشد، حتی تا آخر هم اگر تحقق پیدا نکند، باز لطمه ای به این معنی نمی زند، برای اینکه این مکان مهیای برای این است که سجود فعلی در آن تحقق پیدا کند، نه اینکه خارجا سجود فعلی در آن واقع شده، یا واقع خواهد شد. اگر ما مسجد و امثال مسجد را به این کیفیت معنی بکنیم، آن وقت متلبس و منقضی اش این است: متلبس؛ یعنی تا زمانی که این آمادگی تحقق دارد. اما اگر یک روزی این آمادگی اش را از دست داد، این مسجد را خدای نکرده برداشتند تبدیل به یک شیء دیگر کرده اند، که دیگر مهیای برای این نیست که در آن نماز و سجودی تحقق پیدا کند، این می شود«انقضی عنه المبدأ»، تا زمانی که این تهیّؤ و استعدادش باقی بود، این تلبس به مبدأ دارد، وقتی که این تهیّؤ و استعدادش کنار رفت، «یصیر منقضیا عنه المبدأ». اگر ما در اسم مکان این حرف را بزنیم، اشکالش چیست؟

اشکال انقضاء مبدأ در اسم مکانها

اشکال این است که آیا در تمامی اسم مکانها، این مطلب سریان و جریان دارد؟ در تمامی اسم مکان ها این خصوصیت هست یا اینکه کثیری از اسم مکان، اگر مثلا یک ساختمانی می سازند مثلا یک دادگستری می سازند در آن زندان تهیه می کنند، می گویند: این کجاست؟ می گویند: این محبس است. محبس یعنی چه؟ یعنی«اعد لأن یحبس فیه المتخلفون» این آماده شده برای اینکه متخلفین در آن حبس بشوند، تا به حال هم ممکن است حبس نشده اند، امکان دارد تا آخر هم حبس نشوند، لکن این تهیّؤ و استعداد و آمادگی محفوظ است. اما آیا تمام اسم مکانها این خصوصیت در آن وجود دارد یا اینکه در بعضی از اسم مکانها می بینیم این خصوصیت وجود ندارد، مثل اینکه مثلا می گویند: