سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 571

است آن حالی که صدر زید غیر این دو حال باشد، «حال صدر الضرب من زید» ممکن است دو روز قبل باشد؛ یعنی پریروز زید تلبس به ضرب پیدا کرد، «بأن تحقق منه الضرب»، نسبت را شما دیروز می دید، تکلمتان امروز است. پس این حالها از نظر زمان کاملا اختلاف پیدا کرد، حال التکلم الان، حال النسبه دیروز، حال التلبس پریروز.

نظر مرحوم آخوند(ره) در مراد از«حال»

وقتی که این عناوین روشن شد، مرحوم آخوند در کفایه، می فرماید: این حالی را که ما در عنوان نزاع ذکر کردیم، حال نسبت است، لکن همانطوری که محشّی بزرگوار که از تلامذه مرحوم آخوند بوده، مرحوم مشکینی(ره) می فرماید: این سهو قلم است و مؤیّدش هم، مطلب خود مرحوم آخوند است، ایشان در عبارت، حال تلبس را ذکر کرده اند، اما واقعش عبارت از حال نسبت است، برای اینکه در این مثالی که ما الآن ذکر کردیم که من حالا می گویم: «زید ضارب»، اما با کلمه«امس» ظرف نسبت را دیروز قرار می دهم، در حالی که تلبس عبارت از پریروز بوده، آیا اینجا چه حالی را ما باید ملاحظه کنیم؟ یعنی آنهایی که می گویند: «مشتق حقیقه بالخصوص فی المتلبس بالمبدأ بالحال» آیا مقصودشان چیست؟ در این مثالی که ما ذکر می کنیم، آیا در اینجا مثال برای متلبس بالمبدأ است یا مثال برای منقضی عنه المبدأ است؟ اگر ما ملاک را عبارت از حال تلبس بگیریم، حال تلبس به دو روز قبل برمی گردد، اما اگر ملاک را عبارت از حال نسبت بگیریم، نسبت مربوط به دیروز است و دیروز اگر نسبت واقع شد، این به لحاظ واقعیت منقضی عنه المبدأ است، برای اینکه تلبس در دو روز قبل واقع شده است و قبل از دیروز تحقق پیدا کرده است.

بیان صحیح در مراد از«حال»

پس آن چه ملاک است، آنچه عمده در محل بحث است این است که ما ملاک را حال نسبت قرار بدهیم؛ یعنی ملاحظه کنیم ببینیم این زیدی را، که اطلاق ضارب بر او می کنیم، این زیدی که جری ضارب بر او می شود، این زیدی را که نسبت ضارب به او می دهیم، آیا در حال نسبت ما و در حال جری ما این تلبس به مبدأ داشته؟ یا در حال نسبت، منقضی عنه المبدأ است؟ محور و ملاک عبارت از حال نسبت شماست، نه حال تلبس او و نه زمان نطق شما، شما ضارب را چه موقع می خواهید بر این اطلاق کنید؟ چه موقع می خواهید به این نسبت بدهید؟ و همین طور در آیندۀ اگر من گفتم: زید فردا ضارب است، اما حقیقتا تلبس به ضربش امروز است، همین الآن که من دارم صحبت می کنم این متلبس به ضرب است، اما نسبت من به لحاظ فردا است؛ یعنی می گویم: «زید سیتحقق منه الضرب غدا»، ضارب را این طوری می خواهم تطبیق بر زید کنم، «زید ضارب غدا» به این صورت حمل کنم،