سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 576

مشتق را حقیقت در اعم می دانند، چه شما بگویید: «زید ضارب» پریروز و چه بگویید: که«زید ضارب» دیروز، هر دو حقیقت است، اگر مشتق حقیقت در اعم شد، لازمه اش این است که برای شما مثلا فرقی نکند که زید پریروز ضارب بود، یا زید دیروز ضارب بود، با اینکه دیروز«انقضی عنه المبدأ» است و اما اگر مشتق حقیقت در اعم شد، دیگر فرقی بین متلبس و منقضی نمی کند.

(سؤال... و جواب استاد:) «زید ضارب» نسبت هست یا نیست؟ أمس برای چه آمده، مگر أمس قیدش نیست؟ مگر ظرفش نیست؟ این ظرف زمانی چیست؟ ظرف زمانی نسبت است، علی کل حال شما مگر ادبیات نخواندی، اگر از شما بپرسند«زید ضارب امس»، این أمس ظرف زمانی چیست؟ شما چه جواب می دهید؟

در این مثال مذکور، سه حال کاملا مشخص است: حال نطق، عبارت از همین زمانی است که من دارم حرف می زنم، حال نسبت، دیروز است که با کلمۀ«أمس» به عنوان ظرف زمانی و قید زمانی نسبت، زمان نسبت را مشخص می کنند، برای اینکه نسبتها از نظر زمان فرق می کند، یک وقت پریروز خانه شما آمده شما به او نسبت می دهید که پس پریروز آمده، پس نسبت شما به لحاظ پس پریروز است، اما واقع مطلب پریروز است، نطق شما هم حالا است. پس زمان نسبت؛ یعنی آن زمانی که شما ضارب را جری بر زید می کنید، حمل و اطلاق بر زید می کنید، در مثالی که ما عرض کردیم «زید ضارب امس»، زمان جری عبارت از دیروز است؛ یعنی ضارب را به لحاظ دیروز من نسبت به زید می دهم نمی گویم: امروز ضارب است، نمی گویم: پریروز ضارب است، می گویم: دیروز ضارب است، ضاربیت جری بر زید می شود، با ظرف زمانی دیروز، حال تلبسش در این مثالی که ذکر کردیم، پریروز بوده؛ یعنی زمانی که به حسب واقع«صدر منه الضرب و تلبس بالضرب»، این زمان پریروز بوده است.

مقصود مرحوم آخوند(ره) از حال در باب مشتق

مرحوم آخوند(ره) می فرماید: مقصود از حال، در عنوان نزاع در باب مشتق حال تلبس است و گفتیم مرحوم مشکینی می فرماید: سهو قلم شده، ملاک حال نسبت است، حال جری است، حال اطلاق است و این حرف هم درست است؛ یعنی نظر مرحوم آخوند همین است. حالا کلمۀ تلبس یا سهو قلم از ایشان شده، یا مربوط به نسّاخ و نویسندگان کتاب بوده، بالاخره اشتباهی در این رابطه هست و الاّ مثالهایی که ایشان بعدا می زنند و نتایجی که می گیرند روی همان حال نسبت است. اما مسألۀ واقعی غیر از این حرفهاست. مطلب نه حال نسبت، نه حال نطق، نه حال تلبس است، به خاطر اینکه اولا زمان به هرچه اضافه بشود، چه زمان به حال نطق اضافه بشود زمان النطق، چه زمان به نسبت اضافه شود و بگوییم: زمان النسبه و چه زمان به تلبس اضافه شود و بگوییم: زمان تلبس، اصلا