سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 589

خاص علاوۀ بر عام مطرح است، آیا واضع این خصوصیت زائده را در مقام وضع رعایت کرده یا نه؟ ملاحظه کرده یا نه؟ اینجا یک اصلی درست کنیم و بگوییم: «الاصل عدم ملاحظه خصوصیه الزایده، الاصل عدم الملاحظه الخاص»، برای اینکه این اضافه دارد، این خصوصیت زائده دارد و ما شک داریم که این خصوصیت زائده ملاحظه شده یا نه؟ «الاصل عدم ملاحظه الخصوصیه» را جاری بکنیم. این چطور است کسی از این راه وارد مسأله شود؟

ایشان می فرمایند که این معارض است«باصاله عدم ملاحظه العام». شما بگویید: این چه تعارضی است؟ عام و خاص در یک نقطه مشترک هستند، در یک نقطه خاص، اضافه دارد، چه اشکال دارد که ما عدم ملاحظه آن اضافه را جاری بکنیم و عدم ملاحظۀ آن اضافه، دیگر اصلش چه معارضه ای دارد با عدم ملاحظۀ آن حدود مشترکه؟ حدود مشترکه که علی أیّ تقدیر هست، آن حد زاید محل اشکال است، پس چطور ایشان می گوید: اصالت عدم ملاحظۀ خصوص معارض با«اصاله عدم ملاحظه العموم» است؟

جوابش این است که چون نزاع در باب وضع است و نزاع در باب مفهوم است، مفهوم عام و خاص متباین با هم هستند؛ یعنی از نظر مفهومیّت دو تا هستند، مفهوم انسان و حیوان، اگر یک جایی امر دایر شد، بین انسان و حیوان، شما نمی توانید بگویید: حیوانیت مسلّم، انسانیت مشکوک است، «اصاله عدم زیاده الانسانیه» را ما جاری می کنیم. اگر یک عبدی را مولا به او گفته که مثلا«جئنی بشیء»، نمی داند مولا گفت: «جئنی بانسان» یا مولا گفت: «جئنی بحیوان»، اینجا می تواند بگوید:

انسان و حیوان، عام و خاص هستند، حیوانیت مسلّم، انسانیت مشکوک، پس برویم و یک حیوانی را بیاوریم تحویل مولا بدهیم؟ می شود یک اصلی را در اینجا جاری کرد؟ نه، برای اینکه انسان و حیوان در مقام تعلق تکلیف، دو مفهوم مختلف هستند، دو مفهوم متباین در عالم مفهومیت هستند، اینجا جایی نیست که نسبت به خصوصیت انسانیت یک اصل عدم زیاده جریان پیدا کند، در عالم مفهوم هم همین طور است. این شک که«هل الواضع وضع هیئه المشتق» برای یک مفهوم خاصی یا«وضعه لمفهوم عام»؟ اگر شما اصاله عدم ملاحظۀ خصوصیت را جاری کنید، این معارض است باصاله عدم ملاحظه عمومیّت است. لذا کسی در ذهنش نیاید که این تعارض، تعارض غیر صحیح است. این بحث با بعضی از اشکالات به ذیل حرفشان ادامه دارد. ان شاء الله.

پرسش:

1 - نظر مرحوم صدر المتألهین(ره) در قضیۀ حملیه در حمل شایع صناعی را بیان کنید.

2 - نظر حضرت امام(ره) در قضیۀ حملیه در حمل شایع صناعی چیست؟

3 - شبهه عام و خاص در باب مشتق را توضیح دهید.