سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 595

است؟ در یک واقعیت خارجی شما تردید می کنید اینجا مانعی ندارد استصحاب بقاء نهار را جاری کنید، اما استصحاب در رابطۀ با شک در مفهوم هیچ مناسبتی ندارد و هیچ نمی تواند رفع شکی بکند و ارتباطی بین این دو نیست.

پس استصحاب در شبهات مفهومیه«لا فی الموضوع» جریان پیدا می کند«و لا فی الحکم» جریان پیدا می کند. وقتی که این مطلب در جای خودش روشن شد، آن وقت به مرحوم آخوند(ره) اینطوری اعتراض می شود: این زیدی که عالم بود و فی زمان التلبس«اکرم کل عالم» آمد، الان که تلبس منقضی شد، شما چه چیز را می خواهید استصحاب کنید؟ ظاهر کلام مرحوم آخوند(ره) استصحاب حکمی است. اما روی این بیانی که عرض کردیم، نه استصحاب حکمی و نه استصحاب موضوعی می تواند جریان پیدا کند. در استصحاب حکمی می گوییم: زیدی که در سابق وجوب اکرام داشت به لحاظ این بود که مصداق مشتق است بدون تردید، روی اینکه عالم بود حقیقتا«کان واجب الاکرام»، اما الان که«انقضی عنه المبدأ» و شما شک دارید که«هل هو عالم أم لا»؟ آن حکمی را که قضیۀ متیقنه اش وجوب اکرام عالم است می خواهید بیاورید اثبات کنید، وجوب اکرم غیر عالم را یا عالم مشکوک العالمیه؟ اینجا دو قضیه اتحاد با هم ندارند، در حالی که در استصحاب شرط است این معنی. و اگر بخواهید استصحاب بقاء عالمیّت بکنید، مثل همان استصحاب بقاء نهار، این هم استصحاب موضوعی است و استصحاب موضوعی هم در شبهات مفهومیه معنا ندارد، برای اینکه شما الان در واقعیّت خارجیه هیچ تردیدی ندارید. می دانید زید تا دیروز متلبس به مبدأ بود و از دیروز به بعد منقضی عنه المبدأ، لذا در یک امر خارجی شما تردیدی ندارید.

بله اگر یک وقت تردید در یک امر خارجی پیدا کردید، مثل اینکه شک کردید که زید تلبس به علم از او کنار رفته یا نرفته؟ استصحاب بقاء عالمیت جریان دارد. اما اینجایی که ریشۀ شک شما در مفهوم عالم است و در«ما وضع له هیئه المشتق» است، استصحاب عالمیت هم نمی توانید بکنید. پس در نتیجه در مورد دوم هم باب استصحاب حکمی مسدود است و هم باب استصحاب موضوعی. تا اینجا اشکال بعض الاعلام است و ریشه اش هم مطلب مرحوم شیخ انصاری(ره) است.

لزوم جریان استصحاب در هر دو فرض

لکن یک اشکال دیگر هم به مرحوم آخوند(ره) به نظر می رسد و آن این است که اگر شما در مورد دوم ولو اینکه شبهۀ مفهومیه است، بفرمایید: استصحاب جاری است، اگر مرحوم آخوند(ره) برگشت و فرمود مثلا ما این نظریۀ شیخ(ره) را قبول نداریم. تحقیقش هم باید در استصحاب بشود، اگر برگشت و گفت: نه در شبهات مفهومیه استصحاب جریان پیدا نمی کند؟ می گوییم: خیلی خوب ما از شما می پذیریم، لکن روی حرف شما در شبهات مفهومیه استصحاب جریان دارد، در فرض