سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 60

به عبارت روشنتر: امام صادق(علیه السلام) وقتی می فرماید: «قال رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) صلّ عند رؤیه الهلال»، امام صادق در این روایت نقش یک راوی را دارد، دیگر عنوان دیگری برای امام صادق در این روایت مطرح نیست. یک راوی معلوم الصدق، یک راوی که در این راوی انسان احتمال کذب و حتّی احتمال خطا و اشتباه را نمی دهد. امام صادق(علیه السلام) که از خودشان چیزی مایه نگذاشته اند مطلبی را که اضافه نکرده اند، فقط به عنوان راوی از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) است«قال: صل عند رؤیه الهلال». حالا اگر این روایت را سلمان برای ما ذکر می کرد، صحابۀ دیگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برای ما نقل می کردند، آیا در معنای«صل عند رؤیه الهلال» ما چه ملاک و معیاری را باید ملاحظه کنیم؟ معیار حال استعمال را، معیار رسول خدا(صلی الله علیه و آله)؟ بله گاهی از اوقات أئمه(علیه السلام) ممکن است روایت نبویه را نقل به معنا کنند چون نقل به معنا که مانعی ندارد، مخصوصا اگر ناقل، امام معصوم باشد. در نقل به معنا، اصطلاح ناقل مطرح است. برای اینکه این الفاظ را این راوی مطرح کرده و باید اصطلاح راوی ملاحظه شود. کما این که گاهی از اوقات روایت نبویه، مورد توضیح و تفسیر امام معصوم قرار می گیرد. اگر یک روایت نبویه را امام صادق(علیه السلام) توضیح و تفسیر داده اند، همان توضیح و تفسیر ملاک است، همان اصطلاح راوی و امام صادق(علیه السلام) ملاک است، ما در این مطلب تردیدی نداریم.

محل ترتب ثمرۀ حقیقت شرعیه

گاهی ائمه(علیه السلام) یک مطلبی را بیان می کردند و بعد به کلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) استشهاد می کردند.

خود این استشهاد هم بیان کننده مسأله است، یعنی از این استشهاد ما می فهمیم که مثلا آن«صل عند رؤیه الهلال» مقصود چه چیزی است؟ اما بحث ما این فروض نیست. نه مسألۀ نقل به معنا مطرح است و نه مسألۀ توضیح و تفسیر کلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مطرح است، نه مسألۀ استشهاد به کلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مطرح است، فقط صرفا روایت است«لیس الاّ» همانطوری که زراره گاهی روایت می کند از امام صادق و عین الفاظ امام صادق را برای من و شما بازگو می کند، امام صادق(علیه السلام) هم به عنوان یک راوی معلوم الصدق می گوید: «قال رسول اللّه صل عند رؤیه الهلال» آیا این صل را چطور باید معنا کنیم؟ روی اصطلاح امام صادق(علیه السلام) معنا کنیم؟ روی حقیقت عند المتشرعه معنا کنیم؟ مگر امام صادق(علیه السلام) استعمال فرموده اند، که ما روی حقیقت عند المتشرعه تکیه کنیم؟ امام صادق«ناقل عن رسول اللّه و انّ رسول اللّه قال کذا». اینجا ثمرۀ حقیقت شرعیه ظاهر می شود. این قول رسول اللّه «الذی رواه الامام المعصوم الصادق بالقطع و الیقین» این«صل عند رؤیه الهلال»، محل ترتب ثمرۀ حقیقت شرعیه است. اگر حقیقت شرعیه ثابت باشد و این«صل عند رؤیه الهلال» بعد از ثبوت حقیقت شرعیه باشد، «یحمل علی المعنی الجدید». اما اگر حقیقت شرعیه ثابت نباشد، یا تأخر این استعمال که در این رابطه هم بعدا ان شاء اللّه بحث می کنیم، ثابت نباشد، «یحمل علی معناه اللغوی و