سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 601

آیۀ تیمم واقع شده«فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً» ، این مفعولیت دیگر دخالت در معنای صعید ندارد.

می خواهد ببیند صعید به حسب لغت عرب دارای چه معنایی هست؟ معنای تصوری آن چیست؟ به عبارت دیگر معنای مفرد او چیست؟ یعنی به تنهایی دارای چه معنایی هست؟ «بما أنّه کلمه واحده» دارای چه معنایی است؟ و ما در باب مشتق می خواهیم این طوری بحث کنیم، که این هیئت مشتق «بما أنّه واحد، بما أنّها کلمه واحده، بما أنّه لفظ واحد ما معناه»؟ این دیگر چه کار دارد به اینکه شما محکوم علیه یا محکوم به قرار بدهید؟ هیچکدام را قرار نمی دهیم و می خواهیم ببینیم که معنایش چیست.

پیداست که این تفصیلات، یک تفصیلات غیرصحیح و بلکه خارج از آن حسابی است که محل بحث ما ارتباط کامل با او دارد. لذا باید همان دو قول اصلی در مسأله را بررسی کرد که آیا مشتق حقیقت در اعم یا حقیقت در خصوص متلبس بالمبدأ فی الحال است؟

ادلۀ مرحوم آخوند(ره) در بیان حقیقت مشتق

مرحوم آخوند(ره) که حرف ایشان هم مورد تأیید بعض الاعلام(ره) قرار گرفته، اصل حرف هم خوب است، لکن در جهت دیگرش یک مناقشه ای داریم. ایشان اختیار می کنند که مشتق حقیقت در خصوص متلبس بالمبدأ فی الحال است. روی هم رفته، از کلام ایشان استفاده می شود که سه دلیل بر این معنی اقامه می کند که به نظر ما این سه دلیل به یک دلیل برمی گردد و آن دلیل اول است که عبارت از تبادر است. تبادر را نمی شود انکار کرد که متبادر از این هیئات مشتق - محل بحث هیئت فاعل و هیئت مفعول، اسم مکان و امثال ذلک است - متبادر از اینها همان خصوص متلبس بالمبدأ فی الحال است و اگر نظرتان باشد، ما وقتی که علائم حقیقت و مجاز را ذکر می کردیم، در اول کتاب که مرحوم آخوند آنجا یکی مسألۀ تبادر را مطرح کردند، یکی مسألۀ عدم صحت سلب را مطرح کردند، یکی هم مسألۀ اطراد و عدم اطراد بود که مقداری مورد بحث و صحبت قرار گرفت، آنجا ما گفتیم: تنها یک طریق برای اثبات حقیقت بودن وجود دارد و آن عبارت از تبادر است. و غیر از تبادر راه دیگری برای حقیقت بودن وجود ندارد، حتی شاید بلکه واقعا، تنصیص اهل لغت هم فایده ندارد، برای اینکه اهل لغت، اهل این معنی نیستند، تنصیص آنها هم نتیجه ای بر آن ترتب پیدا نمی کند، یا باید خود واضع تصریح کند به اینکه من این لفظ را در برابر این معنی وضع کرده ام که انسان از خود واضع بالواسطه یا بلاواسطه، واسطه هم واسطۀ مورد وثوق و اطمینان یا علم باشد انسان به دست بیاورد، که این معمولا تحقق پیدا نمی کند، اگر از این معنی گذشت فقط مسألۀ تبادر مطرح است. ببینیم کدام معنی از بین معانی انسباق به ذهن پیدا می کند و سبقت به ذهن می گیرد. همانطوری که مفهوم خودش اقتضا می کند، مبادرت به ذهن می گیرد و پیشی به ذهن می گیرد که این سبقت و مبادرت علامت حقیقت