سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 91

اصل استعمال این الفاظ را در این معنا منکر است. اما با یک تغییر می توانیم ایشان را هم داخل در بحث کنیم و آن این است که ایشان می فرماید: کلمۀ«صلّ» در همان دعا استعمال می شود لیس الاّ، بقیۀ اجزاء و شرائط نماز را از الفاظ و قراین دیگر باید استفاده کنیم. در باب قرائن، دو جور قرینه داریم. اگر قرینه، قرینۀ خاصه باشد که ابهام ندارد. مثل این که گفته: «صلّ»، یعنی«ادع» و«کبّر» و«اقرأ» و«ارکع» و«اسجد» و امثال ذلک. آن مقدار که مفاد قرینۀ خاصه است، همان است که الفاظ«کبّر» و «اقرأ» و«ارکع» و«اسجد» و امثال ذلک بر آن دلالت می کند. اما گاهی اجزاء و شرائط به واسطه یک قرینۀ عامه افاده می شود؛ مثل این که آن قرینه عامه این باشد، بگوید: «صلّ» و سایر اجزاء و شرائط را اتیان کنید. در این لفظی که به عنوان قرینۀ عامه مطرح است که مجموعه اجزاء و شرائط را می خواهد دلالت کند، بگوییم: روی مذهب باقلانی، نزاع در این است که آیا این قرینه عامه ای که کنار صلّ به معنای لغوی دعا گذاشته می شود و دلالت بر سایر اجزاء و شرائط می کند، آیا مفاد این قرینه تمامیّت اجزاء و شرائط است که ما از آن تعبیر به صحیح می کنیم؟ یا این که اجزاء و شرائط فی الجمله است. و لو اینکه تمام هم نباشد که ما از آن تعبیر به فاسد می کنیم؟

مرکز نزاع و مرکز بحث را روی صلّ قرار نمی دهیم، یعنی نمی توانیم بدهیم، بلکه نزاع در مفاد آن قرینۀ عامه ای است که در کنار صلاه گذاشته شده و در کنار صلّ ذکر شده است که آیا مفاد آن قرینه عامه ای که می خواهد معنای شرعی را افاده کند، تمامیت اجزاء و شرائط است که از آن تعبیر به صحیح می شود یا اجزاء و شرایط فی الجمله، که هم صحیح را می گیرد و هم فاسد را؟ لذا روی کلام باقلانی مرکز نزاع، آن قرینه عامه و قرینه غیر شخصی می شود و ما نمی توانیم روی حرف ایشان نزاع را روی کلمه صلّ بیاوریم. برای اینکه«صلّ لم یستعمل الاّ فی معناه اللغوی و هو دعاء و الدعاء لیس له صحه و فساد» این، مجموعه است که دارای صحت و فساد است. به اعتبار این که گاهی تام است، از آن تعبیر به صحیح می شود و گاهی ناقص است، از آن تعبیر به فاسد می شود. پس در حقیقت، تحریر محل بحث به نحوی که کمتر اشکال به آن وارد است، به همان کیفیتی است که عرض کردیم که اصل در استعمالات شارع این است که مراد، خصوص صحیح است یا اعم از صحیح و فاسد.

پرسش:

1 - اقوال در باب حقیقت شرعیه را مطرح کنید.

2 - چه فرقی میان قول باقلانی و منکرین حقیقت شرعیه وجود دارد؟

3 - تعبیر جامع اقوال چهارگانه را توضیح دهید.

4 - اشکال قول باقلانی نسبت به تعبیر جامع چیست؟ و باید قول او چگونه تعبیر شود؟