سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 2 صفحه 99

باشد و یا بعضی از اعضای دیگر را نداشته باشد، جواب می دهد که متأسفانه این مولود ناقص است.

این نقص و تمام که در رابطۀ با انسان از نظر بدن و جسم ترکیبی او مطرح می شود، به همین لحاظ است، یک استعمال عرفی و تعبیر صحیح عرفی است. در اکثر موارد، مسألۀ تام و ناقص در مورد مرکّبات به لحاظ واجدیّت جمیع اعضا و فاقدیت بعضی از اجزا مطرح است.

تعمیم ضابطۀ تمامیّت

سیّدنا الاستاذ الاعظم الامام(مد ظله العالی) به یک مورد دیگر اشاره می فرمایند: گاهی در باب بسائط که جنبۀ ترکیبی در آن تحقق ندارد، لکن به جای ترکیب، تشکیک در آنها وجود دارد، دارای مراتب و درجات هستند، می بینیم که در آنها هم به اعتبار درجات و اختلاف درجات، کلمۀ تام و ناقص گفته می شود. مثلا در باب وجود در فلسفه، که بساطت وجود ثابت شده است، اما در عین حال شیئی است که دارای مراتب مختلفه و دارای درجات است، که به اعتبار همان درجات گاهی عنوان قوّت و گاهی عنوان ضعف بر آن اطلاق می شود، می بینیم که مسألۀ کمال و نقص هم در آنجا مطرح است. مثلا از واجب الوجود که بالاترین مرتبۀ وجود را دارد، از آن به وجود کامل و وجود تام تعبیر می کنند. و از ممکن الوجود که یک مرتبۀ ضعیفۀ از وجود در آن تحقق دارد، تعبیر به ممکن الوجود، (دارای وجود ناقص است) می کنند. کلمۀ نقص را می بینیم در اینجا هم به کار می برند. اما در همین جا کلمۀ صحیح و فاسد را اگر کسی بخواهد اطلاق کند شاید مورد تمسخر واقع شود. مثلا اگر بگوید: ممکن الوجود دارای وجود فاسدی است، یا دربارۀ باری تعالی بگوید که باری تعالی دارای وجود صحیح است، کلمۀ صحیح بر آن اطلاق نمی شود و کلمۀ فاسد در ممکن الوجود اطلاق نمی شود.

پس وقتی موارد استعمال را بررسی می کنیم و استعمالات عرفیه و حتی تعبیرات علوم را ملاحظه می کنیم، می بینیم که مسألۀ تمامیّت و نقص تنها در این دو مورد، استعمال دارد، که یا باید ترکیب از اجزاء وجود داشته باشد، یا اگر مسألۀ ترکیب نیست و بساطت مطرح است، باید بسیط، دارای مراتب مختلف باشد که از آن در اصطلاح منطق، تعبیر به مشکّک می کنید؛ یعنی تشکیک در مراتب برای او متصور است. اینجا هم می بینیم که کلمۀ تمام و کلمۀ نقص به اعتبار اختلاف مراتب مطرح است. اما وقتی که موارد استعمال صحیح و فاسد را بررسی می کنیم، می بینیم کلمۀ صحیح و کلمۀ فاسد کجا اطلاق می شود. در باب عبادات کاری نداشته باشید، در باب نماز بحثی هست که عرض می کنیم ان شاء الله، ولی در امور خارجیه و امور تکوینیه می بینیم که کلمۀ صحیح و کلمۀ فاسد روی این معیار و ملاک، استعمال و اطلاق می شود. نه خصوصیت ترکیبیه در این اطلاق نقش دارد و نه مراتب مختلفۀ بسیط در آن نقش دارد، بلکه یک معیار و میزان دیگری در آن استعمال مطرح