سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 104

صدوری مغایر با قیام حلولی است. پس چطور شما از وقوع یک ضرب دو تا عنوان مشتق درست می کنید، ضارب، مضروب، مضروب قیامش حلولی است، اما ضارب درست است یا باطل است؟ اگر درست که قیام حلولی نسبت به ضارب تحقق ندارد. پس چرا شما این مسأله را به صورت یک اصل مسلم با او برخورد کردید، و روی این اصل مسلم مجبور شدید که درباره خداوند تبارک و تعالی به یک کلام نفسی قدیم ملتزم بشوید؟ بیایید دست از این مبنا بردارید تا گرفتار چنین تعالی به یک کلام نفسی قدیم ملتزم بشوید؟ بیایید دست از این مبنا بردارید تا گرفتار چنین مشکلاتی نشوید. بالاخره اشاعره در باب مشتق عقیده شان این است که مبدأ باید به ذات قیام داشته باشد، قیاما حلولیا.

کلام قائلین به عدم قیام حلولی

بعضی ها آمده اند به صورت کلی با توجه به شبیه همین اشکالی که ما به اشاعره کردیم گفته اند:

اصلا ما قیام مبدأ را به ذات معتبر نمی دانیم، ما معتبر نمی دانیم که مبدأ قیام به ذات داشته باشد، اینها هم اشتباهشان این است که خیال کرده اند که هرکجا مسأله قیام مطرح است دنبالش کلمه حلول هم مطرح است، یعنی در حقیقت اینها در مقابل اشاعره قرار گرفته اند. اشاعره روی قیام حلولی تکیه کرده اند، اینها هم روی نفی قیام حلولی که به نظرشان نفی قیام کلی است تکیه کرده اند، و دلیلشان را هم تقریبا همین معنا قرار داده اند که در ضرب، اثر ضرب و حلول ضرب در رابطۀ با مضروب است، اثر درد و حلول درد در مؤلم تحقق دارد، اما در مؤلم هیچ قیام و حلولی نیست. در ضارب هیچ قیام حلولی نیست. در نتیجه گفته اند: ما می گوئیم لا یعتبر القیام در رابطۀ با مبدأ و ذات. برای اینکه مقصود از قیام، قیام حلولی است و یام حلولی در ضارب و مؤلم تحقق ندارد اصلا.

کلام صاحب فصول(ره) در قیام صدوری

قول سوم در این رابطه قول صاحب فصول است که ایشان دایره قیام را توسعه داده، گفته: قیام لازم نیست که به نحو حلول باشد، ممکن است به نحو صدور باشد، ممکن است به نحو حلول باشد، ممکن است غیر اینها باشد، حتی اختصاصی به صدور و حلل هم ندارد. صاحب فصول همین جا دچار مشکل شده، گفته: اگر ما در باب مشتق، قیام صدوری یا حلولی و امثال ذلک را معتبر بدانیم، کانّ علاوه بر آن اشکالی که در جهت اولی ذکر شد یک اشکالی هم در جهت دوم باز از نظر الله عالم به وجود می آید، برای اینکه ما می توانیم بگوییم: علم قیام صدوری دارد به خداوند، می توانیم بگوییم:

علم قیام حلولی دارد به خداوند؟ یا اینکه نه اصلا قیامی اینجا در کار نیست، اینجا عینیت است، اینجا وحدت محض است، هیچ نوع قیامی در کار نیست تا ما بنشینیم و مسألۀ حلولیت یا صدوریت یا