که با شنیدن«ابن زید» چند معنا در ذهن شما می آید؟ بلااشکال دو معنا در ذهن شما می آید، یک معنا مفاد مضاف و یک معنا مفاد مضاف الیه شما است و ارتباطی که بین مضاف و مضاف الیه وجود دارد که اگر به جای کلمۀ ابن، کلمۀ غلام بگذارند، آن معنا در ذهن شما نمی آید و اگر به جای مضاف الیه زید، عمرو را مضاف الیه قرار دهند، آن معنای ترکیبی در ذهن شما نخواهد آمد. پس در مقابل بساطتی که ما الآن رویش بحث داریم عبارت از ترکیب به این معنا است که با شنیدن مشتق مثل این که انسان دو لفظ و دو کلمه شنیده، همان طور که با شنیدن دو کلمه، یک معنای مرکب ناقصی به ذهن انسان می آید. آیا با شنیدن ضارب هم یک معنای ترکیب ناقصی به ذهن انسان خطور می کند؟ مثل این که ضارب کانّ معنایش این باشد، یعنی شیء أو«ذات ثبت له الضرب» اگر شما به جای کلمۀ ضارب این عبارت را می شنیدید مثل اینکه تعبیر کنیم و بگوییم: «ذات ثبت له الضرب»، شما از شنیدن این کلمه، یک معنای ترکیبی ناقص در ذهنتان می آید، از کلمۀ ذاتش یک معنا، از کلمۀ ضربش یک معنای دیگر، از کلمۀ«له» که ارتباط بین ذات و ضرب را دلالت می کند یک معنای سومی به نام نسبت در ذهن شما می آید؟ آنهایی که مسألۀ ترکیب را در باب مشتق قائل هستند، باید چنین حرفی بزنند و بگویند: ما از شنیدن کلمۀ«ضارب بام انّ له ماده و هیئه» یک معنای ترکیبی به ذهنمان می آید، حالا آن معنای ترکیبی سه جزء دارد که(ذات) یک جزء است(حدث) یک جزء است، (نسبت) جزء دیگر؛ یا این که آن معنای ترکیبی دو جزء بیشتر ندارد، یکی عبارت از(حدث) است و یکی«نسبه الحدث الی الذات»، «و اما نفس الذات، فهو خارج عن معنی المشتق و عن موضوع له هیئه المشتق».
پس ترکیبی که در اینجا تصور می شود مثل ترکیبی است که در رابطۀ با دو لفظ است، منتها دو لفظی که ترکیب ناقص داشته باشد، نه یک ترکیب کامل«یصح السکوت علیها» و بساطت هم در مقابل این قرار خواهد گرفت. آن چه در این باب به نظر می رسد، این است.
(سؤال... و جواب استاد): واقعیت یعنی همان موضوع له است. واقعیتی که شما می گویید، یعنی واقعیت خارجیه، یا موضوع له مشتق را می خواهیم ببینیم چیست؟ ما که دربارۀ بساطت و ترکیب معنای مشتق بحث می کنیم، می خواهیم ببینیم موضوع له چیست؟ چه کار به واقعیت خارجیه داریم.
می خواهیم ببینیم معنایی را که واضع مشتق را برایش وضع کرده عبارت از چه معنای است؟
نظر بعض الاعلام(ره) در معنای بسیط و مرکب
بعض الاعلام علی ما فی کتاب المحاضرات، شدیدا انکار کرده اند که بساطت و ترکیب به این معنایی باشد که ما ذکر کردیم، این معنایی را که تا به حال برای بساطت و ترکیب ذکر کردیم و حرف مرحوم آخوند(ره) را هم تأیید برای این معنا قرار دادیم گرچه در مثال ایشان یک مناقشه ای را ذکر