سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 134

ایشان معنا می کردند، یعنی کار فرعون غیرعقلایی و سفهایی بوده است. اینجا اولا یک سوال است که چطور ایشان کلمه فعل را اینجا ذکر نکرده اند؟ نه جزء آن دو معنایی است که گفتند امر حقیقت در آن دو معنا است، و نه جزء این معانی که مسألۀ اشتباه مفهوم به مصداق است. لاب لازم که کلمۀ فعل را اینجا ذکر کنند.

ایشان وقتی همه معانی را ذکر می کنند، می فرمایند: «و کذا الحال فی الحادثه و الشأن و الفعل العجیب»، تنها در اینجا«فعل» می ماند، با این فعل چه معامله ای می خواهند بکنند؟ قاعدتا می خواهند بگویند: جزء همین اشتباه مفهوم به مصداق است، مگر این بیچاره چه گناهی کرده بود که شما آن را از قلم حذفش کردید و اشاره ای به آن نکردید؟ با اینکه فعل قبل از فعل عجیب است، و«ما امر فرعون برشید» را شما خودتان ناظر به این معنا دانستید. فعل چه خصوصیتی داشت که شما ذکری از آن نکردید؟ حالا اگر موارد زیاد بود شما چند تا را ذکر می کردید و چند تا را ذکر نمی کردید، می گفتیم: این چندتایی که ذکر شده از باب نمونه ذکر شده است، اما شک یک دانه چیز را باقی گذاشتید که عبارت از«فعل» است، این اشکالی است به طرز تعبیر ایشان که این طرز عبیر موهن است.

جانشینی مفهوم غرض به جای امر

اشکال اساسی که به مرحوم آخوند(ره) به ذهن می آید این است که شما در«جاء زید لامر کذا» فرمودید: امر جانشین غرض نیست، و در مفهوم غرض استعمال نشده است. حالا اگر ما ادعا کنیم که استعما شده کجا خراب می شود؟ اگر ما کلمۀ امر را برداریم و جای آن مفهوم غرض را بگذاریم، چه اشکالی دارد؟ اگر گفتیم: «جاء زید لغرض کذا»، این عبارت باطل است یا صحیح است؟ ما هیچ بطلانی در این عبارت نمی بینیم.

(سؤال... و جواب استاد): حالا اگر ما گفتیم: «لغایه کذا» این استعمال باطل نیست، منتهی بگویید:

لامش هم مسألۀ غرض را افاده می کرد، خوب بکند، این منافات ندارد.

مرحوم آخوند می گوید: این استعما باطل است، اگر لام هم نمی گذاشت و می گفت: «و غرضه کذا» آن هم درست بود، اما این معنایش این نیست که«جاء زید لغرض کذا» باطل است، جاء زید لغرض کذا یک چیز صحیحی است این اولا. ثانیا: آنچه که مهم است این است که ایشان می گوید:

مدخول لام یک چیزی است که مصداق غرض بما انه مصداق غرض است. یعنی اگر امر به معنای مثلا ملاقات بود، ملاقات غرض این آدم بود، این برای ملاقات با عمرو، جاء زید برای ملاقات با عمرو، یعنی غرضش ملاقات با عمرو است، اینجا ما توضیح می خواهیم از آخوند، اینکه شما