سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 135

می گویید که امر در مصداق غرض استعمال شده، مصداق غرض چیست؟ ملاقات، مصداق غرض است. آیا در مصداق غرض بما انه مصداق للغرض استعما شده است؟ یا بما انه مصداق لشیء؟ کدام یک از اینها است؟ اینکه شما می گویید: امر به معنای«ما یصدق به الغرض و بما انه مصداق الغرض» می گوییم: که آیا امر در«جاء زید لامر کذا» که به معنای ملاقات مثلا بابکر است، غرض زید از آمدن ملاقات با بکر است، می گویید: این امر در ملاقات با بکر استعمال شده، سؤال این است که این ملاقات با بکر که کلمۀ امر جای او قرار گرفته، «بما انه مصداق للغرض»، کلمۀ امر در او استعمال شده یا«بما انه مصداق لشیء» کلمۀ غرض در او استعمال شده است؟

اگر شما بگوئید: که«بما انه مصداق للغرض» کلمۀ امر در او استعمال شده اینجا سوال می کنیم، آیا امکان دارد که کلمۀ امر در ملاقات بما انه مصداق للغرض جواز استعمال داشته باشد، اما در خود غرض جواز استعمال نداشته باشد؟ می شود یک چنین چیزی که کلمۀ امر در ملاقات بابکر استعمال شده باشد؟ می گوییم: چرا در ملاقات بابکر استعمال شده است؟ می گویید: برای اینکه این ملاقات بابکر مصداق مفهوم غرض است، اگر امر در مصداق مفهوم غرض بما انه مصداق مفهوم غرض توانست استعمال شود، معنایش این است که در خود غرض هم می تواند استعمال شود.

مرحوم آخوند می گویند: در خود غرض استعمال نشده است، در مصداق غرض استعمال شده است، اگر مصداق غرض بما انه مصداق غرض است، پس در خود غرض که به طریق اولی می تواند استعمال شود. و اگر نظر ایشان این باشد که در مصداق غرض بما انه مصداق للشیء استعمال شده، این اشتباه مفهوم به مصداق نیست.

خلط در اشتباه مفهوم به مصداق

اشتباه مفهوم به مصداق معنایش این است که مصداق غرض را با خود غرض شما مقایسه کنید، نه مصداق غرض را در رابطۀ با مفهوم شیء در نظر بگیرید. لذا اشکال مهمی که به نظر من به مرحوم آخوند اینجا وارد است، این است که ایشان باید جواب این سؤال را بدهد، اگر استعمال امر در مصداق غرض«بما انه مصداق للغرض» است، «فکیف لا یجوز استعماله فی الغرض»؟ و اگر«بما انه مصداق للشیء» است، پس اشتباه مفهوم به مصداق تحقق پیدا نکرده است، و ظاهر این است که شما می خواهید بگویید: که مفهوم غرض با مصداق غرض اشتباه شده است.

یک مثال روشنتر در مسألۀ شأن آنجایی است که می گویید: «شغلنی امر کذا»، اول مرحوم آخوند می گفت: امر به معنای شأن است، بعد فرمود: که اینجا در خود شأن استعمال نشده است، در مصداق شأن استعمال شده است، مصداق شان چیست؟ مثل اینکه می گویید: مطالعه من را مشغول کرد،