سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 137

مصداق شیء بما انه مصداق شیء می تواند استعمال کنید، کما اینکه در مفهوم شیء هم می توانید استعمال کنید، مفهوم شیء یکی از دو معنای امر است. اما در یک جا ما تفکیک قائل شویم و بگوییم:

در مصداق شأن بما انه مصداق الشأن یجوز الاستعمال، اما فی نفس الشأن که اینها مصادیق او هستند لا یجوز، لا یجوز یعنی«لا یکون معنا للامر»، نه اینکه لا یجوز به طور کلی. در نتیجه به مرحوم آخوند این دو اشکال مهم وارد است.

مرحوم محقق نائینی(اعلی الله مقامه الشریف) مدعی شدند که اشتراک لفظ امر بین معانی به نحو اشتراک معنوی است نه به نحو اشتراک لفظی، یعنی لفظ امر برای یک معنایی وضع شده که آن معنا مصادیق دارد، آن معنا انواع متعدده دارد. اما خودش به صورت یک جنس و به صورت قدر جامع بین معانی متعدده و انواع متعدده مطرح است، حالا آن معنای قدر جامعی که از یک طرفی معنای حدثی طلب را شامل می شود، و از طرفی معنای غیرحدثی را، چیست؟ ایشان می فرماید: امر وضع شده بر واقعه ای که اهمیت فی الجمله داشته باشد، موضوع له لفظ امر، واقعه ای است که دارای اهمیت فی الجمله باشد، این هم معنای حدثی اشتقاقی را می گیرد، برای اینکه«طلب: امر مولا، امر الله» خودش کی واقعه است، یعنی مسبوق به عدم بود، و بعد حادث شد. و ثانیا دارای اهمیت است، اصلا طلب از ناحیۀ مولا مخصوصا اگر ما طلب را اختصاص به طلب وجوبی بدانیم، طلب وجوبی گریبان گیر است، طلب وجوبی یقۀ انسان را می گیرد، پس دارای اهمیت فی الجمله است. از معنای حدثی هم که بگذریم، هر جریانی، هر واقعه ای ولو اینکه معنای حدثی ندارد، اگر دارای اهمیت فی الجمله باشد، ما کلمۀ امر را در رابطۀ با آن استعما می کنیم. پس در حقیقت ایشان مدعی اشتراک معنوی در معنای امر به حسب لغت و عرف هستند. حالا آیا بیان ایشان را باید بپذیریم یا نه؟ برای فردا.

پرسش:

1 - چرا باید در مقام وضع، مادۀ مشتقات از هیئت خالی باشد؟

2 - چرا برای تلفّظ و تحصّل یک معنا نیاز به هیئت داریم؟

3 - به چه علت مرحوم آخوند(ره) در جنب سایر معانی برای امر، ذکری از«فعل» به میان نیاورده است؟

4 - اگر به جای کلمۀ امر مفهوم غرض را قرار دهیم چه اشکالی پیش می آید؟