سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 156

خودش استعمال شود.

اشکال به کلام امام(ره) در معنای اصطلاحی امر

نتیجه این می شود: آنچه را که مرحوم آخوند(ره) به عنوان معنای اصطلاحی مطرح کرده اند این همان است که امام بزرگوار هم به عنوان معنای اصطلاحی و هم به عنوان معنای لغوی مطرح کرده اند. وقتی که این طور شد، آن اشکالی را که مرحوم آخوند به معنای اصطلاحی کردند شدیدترش به امام وارد می شود، برای اینکه مرحوم آخوند گفتند، این«القول المخصوص» یک معنای حدثی و اشتقاقی نیست، در حالی که این استعمالات اشتقاقیه که در اطلاح است ناظر به همین معنای مصطلح است، این اشکال به نحو شدیدتر به کلام امام وارد می شود، برای اینکه ایشان فرمودند: اصطلاح و لغت هردو یکی است، و هردو آنها هم همین هیئت«افعل» است، همین«القول المخصوص» است.

دیگر اشتقاقاتی که هم در اصطلاح است و هم در لغت و عرف است چه طوری باید توجیه شود؟ اگر روی حرف مرحوم آخوند(ره) اشکال تنها در رابطۀ با اصطلاح بود، روی بیان امام بزرگوار اشکال هم در رابطۀ با اصطلاح هست و هم در رابطۀ با لغت است، برای خاطر اینکه ایشان بین معنای لغوی و اصطلاحی هیچ تفکیکی قائل نشدند، و هردو را عبارت از همین«القول المخصوص» می داند، یا به تعبیر خودشان آن جامع اسمی انتزاع شده از هیئات مختلفه، «المستعمله فی معانیها» می داند. لذا امام بیشتر باید جواب این اشکال را بدهند. ایشان در مقام جواب از این اشکال می فرمایند: درست است که معنای امر«هیئت افعل» است و«هیئت افعل» بعنوانها یک معنای حدثی و اشتقاقی نیست، اما همین«هیئت افعل» را وقتی که با انتسابش به گوینده و مولا ملاحظه کنیم، و صدورش را از مولا در نظر بگیریم به لحاظ اضافۀ به گوینده، یک حالت حدثی و اشتقاقی پیدا می کند، مثل خود لفظ می شود، خود لفظ، «لفظ زید»، این معنای حدثی ندارد، معنای اشتقاقی ندارد، اما همین به اضافه اش الی اللافظ و صدورش من اللافظ و انتسابه الی اللافظ یک معنای حدثی پیدا می کند، و بالاتر از او مسألۀ کلام است، خود کلام یعنی لفظ کلام، این مفهوم کلام یک معنای حدثی نیست، اما شما از همین مفهوم کلام«تکلّم» درست می کنید، متکلم درست می کنید، پس این به لحاظ این است که این کلام وقتی که اضافه به متکلم پیدا کرد، و انتساب به متکلم پیدا کرد، با توجه به این اضافه و انتساب، یک معنای حدثی اشتقاقی می شود. حال وقتی که لحاظ انتساب شد، ما سؤال می کنیم که این کلام، «هل صدر من المتکم فی الزمن الماضی ام یصدر من المتکلم فی الزمن المستقبل»، اسم فاعل برای آن درست می کنیم، سایر مشتقات ممکنه در این رابطه تحقق پیدا می کند