سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 167

آیا علو و استعلاء هردو در معنای امر دخالت دارد یا هیچ کدام دخالت ندارد؟ علو دخالت دارد نه استعلاء؟ استعلاء دخالت دارد نه علو؟ «احدهما علی سبیل منع الخلو» دخالت داشته باشند؟ یعنی یا علو و یا استعلاء به طوری که خالی از هردو نباشد، اما اگر هردو هم وجود داشته باشد چه بهتر. اینها احتمالاتی است که در این جا جریان دارد.

تبادر علوّ از لفظ امر

بلا اشکال علو«علی ما هو المتبارد من لفظ الامر» در معنای امر دخالت دارد، و شاهد این هم وجدان است. اگر پدر مثلا یک چیزی را از فرزند خواست، می گویند: «امر الاب ابنه، امر الوالد ولده».

در رابطۀ با عبد و مولا این تعبیر فراوان است، می گوییم: «امر المولی عبده بکذا». اما در مقابل، در طرف عکس این قصّه می بینیم اگر کسی تعبیر به امر کند، حالا در آنجایی که«ستعلی» نباشد، چون در مستعلیش یک بحثی است که بعدا عرض می کنیم. اگر عبد یک خواسته ای از مولی داشته باشد، «من دون ان یکون مستعلیا علیه لا یقال انّ العبد امر مولاه بکذا».

اگر فرزند یک خواسته ای از پدر داشته باشد بدون اینکه حالت استعلایی به خود بگیرد، تعبیر نمی کند عرف که«ان الابن امر اباه بکذا»، و چنین تعبیری در محاورات و در استعمالات عرفیه، یک تعبیر غیرصحیحی به نظر می رسد، و هکذا، یک مقلّدی در برابر مرجع تقلید، اگر خواسته ای داشته باشد، نمی گویند: که«ان المقلّد امر مرجعه بکذا»، امّا نقطۀ مقابل این تعبیر کاملا صحیح است و مطابق با همان ذوق عرفی و آنچه که در ذهن عرف تحقق دارد. لذا مسألۀ علو را ما نمی توانیم دخالت در معنای امر ندهیم، و بگوییم: هیچ فرقی نمی کند، «سواء کان الطلب من المولی او من العبد کلاهما امر».

مگر روی بیانی که مرحوم آقای بروجردی(ره) ذکر کردند که«ان شاء الله» امروز عرض می کنیم.

اما آنچه که متبادر به ذهن عرف است، این است که علو در معنای امر دخالت دارد، مرحوم آخوند(ره) این معنا را پذیرفته اند، اما می فرمایند: «الظاهر عدم اعتبار الاستعلاء فی معنی الامر»، علو دخالت دارد اما استعلاء دخالت ندارد. بعد می فرمایند: عالی به هر کیفیتی طلب خودش را بیان کند «ولو کان مستغفرا» مع ذلک صدق امر می کند، یعنی پدر یک وقت به فرزندش می گوید: فرزندم بر و فلان کار را نجام بده، این امر است. اما یک وقت از در رفاقت وارد می شود به فرزندش می گوید: من از تو خواهش می کنم این کار را انجام بده، تقاضا می کنم. آیا اینجایی که مسأله را به صورت خواهش و تقاضا مطرح می کند، از نظر عقلا صدق امر می کند؟ می گویند: پدر بچه اش را امر کرد بکذا، صدق امر در اینجا تحقق دارد؟ ظاهر این است که نه مرحوم آقای بروجردی یک مقدمۀ خوبی ذکر کردند