سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 180

است که این شبهه مقدمه ای دارد که این مقدمه در بحث عام و خاص مطرح است، و خود مرحوم آخوند(ره) هم این بحث ا در آنجا ذکر کرده اند، و آن این است که اگر ما یک عمومی یا اطلاقی داشته باشیم، به نام«اکرم العلماء» و در خارج یک مسمّی به زید بیشتر نداشته باشیم، «و هو ابن عمرو» دلیل قائم شد بر اینکه«لا تکرم زید بن عمرو»، ما به حرمتش کاری نداریم که این واجب الاکرام نیست. ما در این جهت تردید داریم که آیا این زی بن عمرو که وجوب اکرام ندارد، آیا عالم است و وجوب اکرام ندارد یا جاهل است و وجوب اکرام ندارد؟ اگر عالم باشد و وجوب اکرام نداشته باشد، خروجش از«اکرم العلماء» به نحو تخصیص است، یعنی عام اوّلی ما تخصیص خورده به این«لا یجب اکرام زید بن عمرو». و اگر زید بن عمرو جاهل باشد، خروجش از«اکرم العلماء» به نحو تخصّص است، یعنی این زید بن عمرو داخل در«اکرم العلماء» نبود تا خارج شود برای اینکه«اکرم العلماء» فقط اختصاص به عالم دارد. حالا بحث در این است که آیا در اینجا ما می توانیم به«اصاله العموم و اصاله عدم التخصیص» تمسک کنیم؟ البته نه برای اینکه حکم اکرم زید را بدست بیاوریم، بلکه برای اینکه عنوانش را بدست بیاوریم. اگر اصاله العموم جاری شد، لازمه اش این است که این زید جاهل است. اما اگر نتوانستیم به اصاله العموم تمسک کنیم، دیگر راهی برای استکشاف وصف عنوانی زید نمی توانیم داشته باشیم.

البته اینجا این شبهه در ذهن شما نرود که اگر اصاله العموم هم جاری شد نمی توانیم لازمه اش را استکشاف و اثبات کنیم چون جوابش این است که اصول لفظیه غیر از اصول عملیه است، غیر از استصحاب است. استصحاب مثبتش حجّت نیست، لازم عقلی اش«لیس بحجّه»، آثاری هم که بر لوازم عقلی یا عادی بار می شود در استصحاب بار نمی شود اما اصول لفظیه عقلاییه در هرکجا جریان پیدا کند، لوازم و مثبتاتش هم بر آن مترتب است و جاری است.

تمسّک به اصاله العموم

پس اگر اصاله العموم جریان پیدا کرد، ما می توانیم کشف کنیم که«زید بن عمرو» جاهل است، و همۀ احکام جاهل را می توانیم بر آن بار کنیم. اما اگر اصاله العموم جریان پیدا نکرد، ما همین طور در حال تردید باقی هستیم که آیا«زید بن عمرو جاهل ام زید بن عمرو عالم»؟ آنجا این بحث است که آیا اصاله العموم در رابطۀ با این جهت، یعنی کشف تخصیص و تخصص جریان دارد یا ندارد؟ آنجا گفته شد که اصاله العموم نمی تواند جریان پیدا کند، چرا؟ عین همان مطلبی که در رابطۀ با اصاله الحقیقه قبلا ذکر کردیم، عین آن مطلب دربارۀ اصاله العموم هم جریان دارد. ما در اصاله الحقیقه چه گفتیم؟ گفتیم: که اصاله الحقیقه آنجایی جریان پیدا می کند که مراد متکلم مشکوک باشد، و برای