سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 181

کشف مراد، اصاله الحقیقه وسیله و واسطه است. اما آنجایی که مراد معلوم باشد، اما کیفیت استعمال روشن نباشد، اصاله الحقیقه کیفیت استعما را مشخّص نمی کند.

در اصاله العموم هم که یک اصل عقلایی است، اگر شما در جایی شک داشته باشید در اینکه فلان فردی که«عالم» آیا وجوب اکرام دارد یا ندارد؟ اصاله العموم حکم می کند به اینکه وجوب اکرام دارد، و عام نسبت به این مورد مشکوک تخصیص نخورده است. اما در ما نحن فیه که مسأله این طور نیست، شما می دانید که«زید بن عمرو وجوب اکرام» ندارد، مراد مولا در رابطۀ با«اکرام زید بن عمرو» برای شما مشخص است، «و هو انه لا یجب اکرامه»، منتها نمی دانید که این«لا یجب اکرامه» در رابطۀ با«اکرم العلماء» آیا عنوان تخصیص به خودش گرفته یا عنوان تخصّص دارد؟ اینجا جایی نیست که عقلا به اصاله العموم تمسک کنند، و اگر هم به حسب واقع تمسک کنند، ما احراز نکرده ایم، و در اصول عقلاییه باید احراز کنیم که عقلا تمسّک به فلان اصل دارند یا نه. اگر جایی احراز نکردیم، این اصل را، اصل عقلایی برای ما نمی تواند حجّیت پیدا کند.

پس مقدمه این شد: در دوران بین تخصیص و تخصّص«اصاله العموم لا تکون جاریه» فبالنتیجه شما راهی برای استکشاف این معنا از راه اصاله العموم ندارید که آیا این«زید بن عمرو العالم خرج عن حکم العام ام الجاهل خرج تخصّصا؟» این مقدمه و این حرف را مرحوم آخوند(ره) در آنجا ذکر کردند، و مرحوم محقّق عراقی(ره) هم این حرف را پذیرفته اند. حالا این حرف می خواهد منطبق بر این آیۀ مورد استدلال شود. مرحوم محقّق عراقی(ره) منطبق می کند و می گوید: در این آیه هم مسأله این طور است. ایشان می فرماید: شما به لحاظ«فلیحذر» یقینا می دانید که آن امر در«امره» حتما امر وجوبی است، اگر امر، امر استحبابی بود، در امر استحبابی معنا ندارد که بگویند: «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ» ، یعنی به نحو وجوب. «وجوب الحذر قرینه علی انّ الامر فی "یخالفون عن امره" هو الامر الوجوبی»، وقتی که این قرینیت روشن و مسلّم، تحقّق پیدا کرد، آیا اینجا از نظر مراد متکلم، شبهه ای برایتان باقی مانده است؟ - قطع نظر از اشکال اول که اضافه امر به الله است، ما کاری به آن نداریم - شما می دانید که خداوند در این آیه می خواهد این طور بگوید: هر امر وجوبی مخالفتش مستلزم وجوب حذر است، آیا دیگر غیر از این از نظر مراد متکلّم شما تردیدی دارید؟

از نظر مراد هیچ گونه تردیدی در مفاد آیه نداریم، آیه به لحاظ«فلیحذر» که هیئت افعل است، و مبنای اسدلال بر این است که هیئت افعل دلالت بر وجوب می کند، و بحث هیئت افعل در غیر ماده «الف و میم و راء» است، آیه می گوید: آنهایی که از امر خدا مخالفت می کنند، «یجب علیهم الحذر» ما از این«یجب علیهم الحذر» می فهمیم آن«الف و میم و راء» «امره» حتما باید امر وجوبی باشد. برای اینکه امر استحبابی چه معنا دارد که بگویند: «یجب الحذر بالنسبه الی من یخالف عن امره