سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 187

نیست. اگر مفاد هیئت افعل تنها وجوب است، بحث در این است که این جامع اسمی، آیا به هیئت افعلی که مفادش وجوب است اختصاص دارد یا اگر هیئت افعلی مفادش استحباب بود«ولو علی خلاف وضعها» باز هم عنوان«الف و میم و راء» بر آن اطلاق می شود؟ لذا بحث روی هردو قول جریان دارد.

ترتیب بحث این بود که دلیل عمده مسأله تبادر بود، لکن به بعضی از آیات و روایات هم استدلال شده بود. یک آیه را با دو اشکالی که به استدلال آن شده بود ملاحظه فرمودید.

تمسّک به آیۀ«ما مَنَعَکَ» بر معنای امر

امّاآیۀ دوم: خداوند تبارک و تعالی در خطاب به ابلیس می فرمایند: «ما مَنَعَکَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ» می فرماید: هنگامی که من به تو امر کردم، چه چیز باعث شد که تو مخالفت امر کنی؟ و چه چیز مانع از اطاعت امر من شد؟ این آیه چون در مقام توبیخ وارد شده است، خود مقام توبیخ، دلیل بر این است که«إِذْ أَمَرْتُکَ» مقصود امر وجوبی است، به خاطر اینکه امر استحبابی توبیخ ندارد و علاوه؛ این«إِذْ أَمَرْتُکَ» اشارۀ به آن آیه شریفه است که خداوند می فرماید که ما به ملائکه دستور دادیم که «اسجدوا لآدم فسجدوا الملائکه کلهم الا ابلیس»، یعنی این حکایت از همان«اسجدوا» می کند، و «اسجدوا» هیئت افعل است و هیئت افعل، دلالت بر وجوب دارد.

تردیدی نیست که این«آذ امرتک» در آیه ظاهر در امر وجبوی است به این دو علتی که ذکر کردیم:

یکی مسألۀ توبیخ، یکی اینکه این حکایت از آن«اسجدوا» است که قبلا واقع شده است. لکن همان دو اشکالی که به استدلالی به آیۀ گذشته وارد است به استدلال به این آیه هم تقریبا وارد است. برای اینکه«اذ امرتک» می فرماید، غایت مفاد این آیه این است که«أَمَرَ اللّهُ» دلالت بر وجود می کند، من الممکنم که این اضافۀ امر به خداوند، نقشی در وجوب داشته باشد. امّا آنجایی که امر اضافۀ به خداوند نداشته باشد، ممکن است عنوان وجوب هیچ گونه دخالتی در ماهیت امر و در حقیقت امر نداشته باشد.

مجرای اصاله العموم

اشکال مرحوم آقا ضیاء(ره) دربارۀ«اَلَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» (مسأله دوران بین تخصیص و تخصص) عینا به این آیه هم وارد است، و خلاصه اش این است که مراد در این آیه برای شما روشن است. از نظر مراد متکلم هیچ تردیدی در این آیه نیست که توبیخ خداوند قرینه بر این است که مقصود از این امر، امر وجوبی است. اما اینکه امر استحبابی به نحو تخصص خارج است، یا به نحو