سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 199

جوهر و عرض باشد که هیچ جهت اشتراکی در رابطۀ با ذات نداشته باشند. این را کسی توهم هم نکرده است. اما در مرحله دوم تمایز که تمایز به فصل باشد، تمایز به بعض الذات باشد، اینجا همان طوری که در کتابهای اصولی قدیم فکر می شد، حالا هم شاید کسی این طور فکر کند، بگویند: که این نوع تمایز بین وجوب و استحباب وجود دارد، یعنی وجوب و استحباب مثل انسان و بقر است که تمایزشان، تمایز بالفصل و بعض الذات است. به چه کیفیت؟

در کیفیتش راههای مختلفی ذکر شده، در همین تمایز بالفصل نحوه های مختلفی تعبیر شده، اولین تعبیر همان تعبیر معروف است که بگوییم: «الوجوب عباره عن طلب الفعل مع المنع من الترک، و الاستحباب عباره عن طلب الفعل مع الاذن فی الترک». هردو در رابطۀ با طلب الفعل مشترکند، لکن فصل ممیز وجوب، عبارت از منع از ترک است، و فصل ممیز استحباب عبارت از اذن در ترک است که شاید اولین چیزی که از همان موقعی که طلبه معالم می خواند در ذهنش می آید و متأسفانه در ذهن انسان جاهم می گیرد همین مسأله باشد که تمایز وجوب و استحباب به فصل ممیز است. آیا این حرف درست است یا نه؟

مرحوم آقای بروجردی(ره) یک اشکالی به این حرف کرده اند، یک اشکال دیگری هم غیر از اشکال ایشان به ذهن می رسد. اما اشکالی که مرحوم آقای بروجردی کرده اند این است که می فرمایند: این منع از ترک را می توانید برای ما توضیح دهید یعنی چه؟ خود کلمۀ منع به معنای چیست؟ به معنای«طلب الترک». کلمۀ منع یعنی«طلب الترک» که ترک را هم پشت سرش آوردید، «المنع من الترک»، در خود کلمۀ منع، طلب الترک است، یک ترک هم بعد آوردید، منع از ترک می شود «طلب ترک الترک». «ترک الترک» چیست؟ «عباره عن الفعل». «پس طلب ترک الترک، ای طلب الفعل»، طلب الفعل را که شما به عنوان جنس ذکر کرده بودید، داشتی دفصل برایش می آوردید، شما می گفتید: «الوجوب هو طلب الفعل مع اضافه» و آن اضافه«المنع من الترک» است، المنع من الترک» را که ما تحلیل می کنیم، یعنی«طلب ترک الترک»، چون«ترک الترک» عبارت از فعل است. پس معنای طلب و ترک الترک«ای طلب الفعل». پس نتیجه این طور شد: «الوجوب هو طلب الفعل مع اضافه و هو طلب الفعل». این اشکالی است که ایشان به این مبنا کرده اند، ضمن اینکه اشکالی خالی از ظرافت و لطافت هم نیست ولی ما هم اشکالی داریم.

اشکال استاد و ملازمه بین وجوب و ترک

یک اشکال دیگر هم به ذهن من می رسد، و آن این است، اگر در ماهیت وجوب، مسألۀ منع از ترک به عنوان فصل ممیز مطرح باشد، معنایش این است: کسی که به وجوب التفات پیدا می کند،