سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 20

معنی واحد». ایشان می گویند: این نیاز به برهان نداشت، از راه همان تبادر انسان مسأله را حل می کرد، می گفت: دلیل بر اینکه مشتق یک معنای بسیطی دارد این است که متبادر یک معناست. وقتی انسان کلمۀ مشتق را می شنود، وقتی که ضارب را می شنود این مغایر با وقتی است که غلام زید را می شنود. از شنیدن غلام زید دو معنا در ذهن می آید - مضاف و مضاف الیه و ارتباط بین مضاف و مضاف الیه، اما اصلا از شنیدن ضارب دو معنا در ذهن نمی آید. پس اینکه محقق شریف(ره) در مقام اقامه برهان برآمده و برهان بر این معنا اقامه کرده، این دلیل بر این است که مقصود از بساطت همین بساطت در مقام ادراک و در مقام تصور نیست.

بیان مفهوم بساطت مشتق

جواب از ایشان این است که خوب است سیر اجمالی این مسأله ای را که در رابطه با برهان محقق شریف(ره) در حاشیه شرح مطالع است، را همان طوری که ذکر کرده اند ذکر کنیم و بعد آن عبارتی را که شارح مطالع ذکر کرده و محقق شریف(ره) در رابطۀ با اشکال به آن عبارت این استدلال را بیان کرده هم می بایست یک دقتی در خود عبارت شارح مطالع شود و هم باید یک دقتی در استدلال مرحوم محقق شریف(ره) شود تا ببینیم این بیانی را که بعض الاعلام ذکر می فرمایند تمام است یا نه؟

لکن قبل از اینکه ما این حرفها را بزنیم می گوییم: مگر مسأله بساطت و ترکیب مشتق از اصل معنای مشتق بالاتر است؟ شما در اصل معنای مشتق که مسألۀ تبادر و اینها را مطرح می کردید، آیا اگر نوبت به مسألۀ بساطت و ترکیب رسید، شما مسألۀ بساطت و ترکیب را بی نیاز به استدلال و اقامه برهان می بینید؟

هر طوری بخواهید بساطت و ترکیب را معنا کنید، مسأله بساطت و ترکیب از اصل معنای مشتق که«هل وضع لخصوص المتلبس او للاعم من المتلبس و المنقضی» که بالاتر نیست. این طور نیست که بگوییم: چون نیاز به استدلال دارد، دلیل بر این است که مقصود از بساطت یک معنایدیگری است غیر از آن بساطت به حسب ادراک و تصور؟ این هم از شؤون همان معنای مشتق است. شما اصل معنای مشتق را با تبادر اینها درست می کردید. اینجا هم همین طور است، منتها مرحوم محقق شریف(ره) چون اینها منطقی هستند و در منطق می بینید که حیثیتهایی به نام تبادر و عدم صحت سلب خیلی حساب ندارند، آنچه در منطق حساب دارد مسألۀ برهان و دلیل است، لذا محقق شریف(ره)، دلیل بر این معنا اقامه کرده است.

دلیل ایشان هم مؤیّد همین فرمایش مرحوم آخوند است ولو اینکه ایشان این دلیل را درست مقابل مرحوم آخوند قرار داه اند.